معماری آپارتمان «والا» در قم؛ با ۵۰ واحد مسکونی | همراه با بررسی پلان های معماری
معماری آپارتمان «والا» در قم؛ بازخوانی مفهوم محله در بستر سکونت معاصر
منتشر شده در 23gane
در یکی از محلههای متراکم شهری قم، ساختمانی طراحی شده که بهجای تکرار الگوی رایج برجهای مسکونی بیروح، سعی میکند پرسشی بنیادی را جواب بدهد؛ اینکه چطور میتوان در دل بافت فشرده و عمودی امروز، دوباره حس «محله»، «همسایگی» و حضور آگاهانه ساکنان را زنده کرد. در این پروژه، ۵۰ واحد مسکونی درون یک حجم واحد سازماندهی شدهاند؛ اما هدف فقط حداکثر کردن تعداد واحدها نبوده، بلکه ایجاد چارچوبی برای تعامل اجتماعی و احساس تعلق به محله نیز در مرکز تصمیمها قرار گرفته است.
در نگاه طراحان، مسیرهای حرکت در این پروژه تنها راهرو نیستند؛ این فضاها مانند گذرهای محلههای قدیمی عمل میکنند، جایی برای توقف کوتاه، تماشا، برخورد اتفاقی و دیدن ردِ زندگی دیگران. این مسیرها در امتداد عمودی گسترش پیدا کردهاند و با تغییر مقیاس، ترکیب فضاهای باز، نیمهباز و بسته و بازی نور و سایه، تجربهای متنوع از حرکت و مکث شکل میدهند. نتیجه، نوعی «محله عمودی» است که درون یک حجم واحد شکل گرفته است.
خلاصه اطلاعات پروژه
- موقعیت: قم، ایران
- کاربری: مجتمع مسکونی
- معمار: دفتر Dasein Office
- تیم فنی: رضا یعقوبی
- مساحت زیربنا: حدود ۲۵۱۱ مترمربع
- سال اتمام: ۲۰۲۴
ویژگیهای کلیدی معماری
- بازتعریف محله در قالب بافت عمودی
ایده اصلی پروژه، تبدیل یک حجم متراکم مسکونی به بستری برای «سکونت جمعی» است، نه فقط کنار هم قرار دادن ۵۰ واحد مستقل. مسیرهای حرکت، فضاهای میانی و شکافهای عمودی، طوری طراحی شدهاند که شبکهای از برخوردهای عمدی و روابط همسایگی شکل بگیرد. - مسیرهای عمودی بهمثابه گذرهای محلههای قدیمی
راهروها و مسیرهای ارتباطی تنها برای عبور در نظر گرفته نشدهاند. این فضاها با تغییر عرض، عقبنشستگی، سکوها، فضاهای نیمهباز و بازی نور و سایه، به گذرهایی تبدیل شدهاند که میتوان در آنها ایستاد، به حیاطهای کوچک و بالکنها نگاه کرد و حضور دیگران را حس کرد؛ شبیه کوچههای محلههای سنتی، اما در مقیاس عمودی. - لایهبندی فضاهای باز، نیمهباز و بسته
در شبکه گردش عمودی، توالی سنجیدهای از فضاهای باز، نیمهباز و کاملاً بسته دیده میشود. این لایهبندی، هم از نظر اقلیمی (نور، تهویه، سایه) و هم از نظر رفتاری (میزان حریم و امکان مکث) تنوع ایجاد کرده و اجازه داده که ساکن، فقط «سریع عبور نکند» بلکه در لحظاتی از مسیر، بایستد و فضا را تجربه کند. - تاکید بر حضور آگاهانه بهجای عبور بیتفاوت
در متن پروژه، بارها روی ایده «حضور آگاهانه» تأکید شده است؛ اینکه مسیرهای عمودی و فضاهای بینابینی، ساکنان را از حالت رفتوآمد بیتفاوت بیرون میآورد و حضورشان را معنادار میکند. معماری، با استفاده از نور، دید، مقطع و تغییرات مقیاس، شرایطی میسازد که کاربر متوجه محیط، همسایگی و خودِ مسیر باشد. - یکپارچگی حجم در عین تنوع تجربه داخلی
از بیرون، پروژه بهصورت یک توده واحد خوانده میشود که تراسها، بالکنها و بازشوها آن را تعریف میکنند؛ اما در درون، شبکهی گردش عمودی و فضاهای نیمهباز، تجربههای متنوعی از ارتفاع، دید و نور ایجاد کردهاند. این تفاوت بین تصویر بیرونی و تنوع درونی، یکی از نقاط قوت پروژه است.
معرفی پلتفرم ۲۳گانه
مجله معماری ۲۳گانه فضایی است برای معرفی و تحلیل پروژههای شاخص معماری ایران و جهان؛ جایی که در آن، فرم، فضا، سازه و تجربه کاربر در کنار هم خوانده میشود و معماران، دانشجویان و علاقهمندان میتوانند روند شکلگیری هر پروژه را با جزئیات دنبال کنند. در کنار گزارش پروژهها، یادداشتهای تحلیلی، گفتگو با طراحان و محتوای آموزشی تخصصی نیز در این مجله منتشر میشود تا تصویری کاملتر از معماری معاصر ارائه شود.
در کنار بخش مجله، موتور جستجوی هوشمند ۲۳گانه برای دسترسی سریع و هدفمند به مفاد مقررات ملی ساختمان ایران طراحی شده است؛ ابزاری که با جستجوی معنایی، مواد، تبصرهها و بندهای مرتبط را از میان مباحث مختلف پیدا میکند. استفاده از این سامانه، به معماران، ناظران و مجریان کمک میکند مقررات را در لحظه طراحی و تصمیمگیری در کنار پروژههای مرجع معماری ببینند و تصمیمهای دقیقتری بگیرند.
توضیحات ساختار معماری و سازماندهی فضاها
در قلب ایده پروژه، مفهوم «واحدهای متعدد در یک حجم واحد» قرار دارد؛ یعنی ساختن مجموعهای از ۵۰ واحد مسکونی که نه بهصورت تودههای جدا از هم، بلکه در قالب یک ساختار یکپارچه شکل بگیرند. این یکپارچگی، از طریق شبکهی مسیرهای عمودی و فضاهای بینابینی تقویت شده است؛ شبکهای که مانند استخوانبندی اجتماعی پروژه عمل میکند.
در توصیف معمار، مسیرهای حرکت به کوچههای محلات قدیمی تشبیه شدهاند؛ جایی که فقط «راه عبور» نیستند، بلکه فضاهایی برای توقف، نگاه کردن، شنیدن و دیدن نشانههای زندگی دیگران هستند. این راهروها و پلهها در امتداد عمودی بالا میروند و با تغییر در عرض، ارتفاع، نوع بازشوها و میزان نورگیری، تجربهی حرکت را از یکنواختی خارج میکنند. گاهی حجم باز میشود و فضای نیمهبازی شکل میگیرد؛ گاهی سقف پایین میآید و فضا فشردهتر میشود؛ همین تغییرات کوچک، مسیر را به سکانسهایی قابلبهخاطر سپردن تبدیل میکند.
یکی از نکتههای مهم، ترکیب فضاهای باز، نیمهباز و بسته در این شبکه عمودی است. در جایی، بالکنی رو به شهر باز میشود و دیدی طولانی به بیرون میدهد؛ چند متر جلوتر، فضای نیمهبازی با سایه و باد کنترلشده شکل میگیرد که میتواند محل مکث کوتاه ساکنان باشد؛ و در امتداد مسیر، بخش بستهتری قرار دارد که ارتباط بصری کمتری با بیرون دارد و توجه را به داخل بنا معطوف میکند. این توالی، کیفیت اقلیمی و رفتاری را همزمان تنظیم میکند.
در سطح مفهومی، شبکهی راهروها و فضاهای پیونددهنده، بهعنوان «شبکهی ملاقاتهای عمدی» تعریف شده است؛ یعنی معماری طوری تنظیم شده که احتمال برخورد، دیدار و دیدن ردِ حضور دیگران بالا برود. این برخوردها میتوانند در مقیاسهای مختلف رخ بدهند؛ از سلام و احوالپرسی کوتاه در پاگردها، تا دیدن لباسهایی که روی بالکن آویزان است، یا چراغ واحدی که در شب روشن مانده. این نشانهها، بهصورت ناخودآگاه حس محله و همسایگی را تقویت میکند.
در متن پروژه تأکید شده که این ساختار عمودی، تلاش میکند مفهوم «محله» را در قالب یک شکل عمودی بازآفرینی کند. بهجای کوچههایی که در پلان افقی گسترش مییابند، اکنون لایههایی از فضا در ارتفاعهای مختلف شکل گرفتهاند که با هم شبکهای اجتماعی میسازند. به این ترتیب، «سکونت عمودی» به تجربهای انفرادی و منزوی تقلیل پیدا نمیکند، بلکه امکان شکلگیری تجربههای جمعی را نیز در خود دارد.
از نظر کالبدی، حجم پروژه در عین یکپارچگی، توسط بالکنها، پیشآمدگیها و عقبنشستگیها شکسته شده است؛ این تغییرات، هم به نورگیری و دید مناسب برای واحدها کمک میکند و هم در نمای بیرونی، تنوع و عمق ایجاد میکند. در نما، بتن و سطوح صلب در کنار بالکنها و بازشوها، تصویری از «تراکم کنترلشده» را شکل میدهند؛ تصویری که با ایده سکونت متراکم اما معنادار هماهنگ است.
در مجموع، سازماندهی فضایی آپارتمان والا نشان میدهد که چگونه میتوان در چارچوب ضوابط شهری و محدودیتهای تراکم، بهجای تولید راهروهای بیروح و واحدهای جدا افتاده، شبکهای از فضاهای مشترک و مسیرهای معنادار ساخت که سکونت عمودی را به تجربهای آگاهانهتر تبدیل میکند. 
بیوگرافی کوتاه Dasein Office
دفتر Dasein Office یک استودیوی معماری ایرانی است که تمرکز خود را بر پروژههای مسکونی و شهری معاصر گذاشته و در کارهایش بهدنبال پیوند دوباره میان فضا و زندگی روزمره است. در رویکرد این دفتر، معماری تنها به تولید حجم و پلان خلاصه نمیشود، بلکه بهعنوان ابزاری برای شکلدادن به تجربه سکونت، روابط اجتماعی و حضور آگاهانه انسان در فضا دیده میشود.
پروژههایی مانند آپارتمان «والا» نشان میدهد که این دفتر بهویژه در مقیاس ساختمانهای چندواحدی و بافتهای متراکم شهری، تلاش میکند مفهوم محله، همسایگی و فضای میانی را در قالب ساختارهای عمودی بازخوانی کند؛ رویکردی که میتواند برای نسل جدید معماران در مواجهه با مسئله تراکم و سکونت عمودی الهامبخش باشد.
جمعبندی؛ آنچه آپارتمان «والا» به معماران یادآوری میکند
آپارتمان والا یادآور این نکته است که مسئله تراکم و سکونت عمودی، فقط موضوعی عددی و ضوابطی نیست؛ کیفیت فضاهای مشترک، نحوه شکلگیری مسیرها و فضاهای نیمهباز، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری حس محله و تعلق دارند. در این پروژه، شبکهی گردش عمودی و فضاهای بینابینی بهعنوان موتور اصلی طراحی عمل کرده و واحدهای مسکونی در دل این شبکه جا گرفتهاند.
برای معماران و دانشجویان، این پروژه میتواند نمونهای باشد از اینکه چگونه میتوان در چارچوب محدودیتهای متراژ و تراکم، با انتخاب هوشمندانه مقطع، نور، فضاهای میانی و زبان معماری، سکونت عمودی را از تجربهای سرد و منفصل به تجربهای اجتماعیتر و آگاهانهتر تبدیل کرد.
سوالات متداول درباره آپارتمان «والا»
در پروژه آپارتمان والا، مفهوم «محله عمودی» دقیقاً چه معنایی دارد؟
در این پروژه، واحدها فقط کنار هم چیده نشدهاند؛ شبکهای از مسیرهای عمودی، فضاهای باز و نیمهباز و فضاهای مکث، شرایطی ایجاد کرده که روابط همسایگی و برخوردهای روزمره در ارتفاعهای مختلف شکل بگیرد. به این ترتیب، کیفیتی شبیه محلههای افقی سنتی، اما در قالب یک حجم عمودی ایجاد شده است.
مسیرهای حرکت چه تفاوتی با راهروهای معمولی مجتمعهای مسکونی دارند؟
راهروها و پلهها فقط برای رفتوآمد سریع طراحی نشدهاند. در برخی نقاط پهنتر میشوند، سکو یا فضای نیمهباز میسازند، یا به بالکن و حیاط کوچک دید میدهند. این تغییرات، امکان مکث، نگاه و تجربهی نور و سایه را فراهم میکند و مسیر را از یک فضای خنثی به بخشی فعال از زندگی روزمره تبدیل میکند.
این پروژه چگونه به مساله تراکم انسانی در یک حجم واحد پاسخ داده است؟
بهجای اینکه تراکم فقط به معنای افزایش تعداد واحدها باشد، معماری سعی کرده تراکم را با شبکهای از فضاهای مشترک و نیمهمشترک همراه کند؛ مسیرهای عمودی، فضاهای باز و نیمهباز و دیدهای متقاطع، کمک کردهاند که ساکنان در عین داشتن واحد مستقل، حضور یکدیگر را درک کنند و حس انزوا کاهش یابد.
هدف اصلی طراحان از تاکید بر «حضور آگاهانه» در فضا چیست؟
ایده این است که ساکن، هنگام عبور از مسیرها یا استفاده از فضاهای مشترک، تنها فردی گذری نباشد که بدون توجه حرکت میکند. تغییرات در مقطع، نور، مقیاس و نوع فضا باعث میشود افراد به محیط، همسایهها و خودِ مسیر توجه کنند و حضورشان در فضا، معنای بیشتری پیدا کند.
.jfif&w=1920&q=75)
