معماری ویلای «هانا» در هشتگرد؛ دو مکعب همپوشان با استخر سرپوشیده در قلب خانه | تحلیل معماری در مجله ۲۳گانه
ویلای «هانا» در هشتگرد؛ ویلای مدرن با استخر سرپوشیده در قلب خانه
در حاشیه پر‌تراکم هشتگرد، جایی بین تکه‌قطعه شدن زمین‌ها و رشد سریع ساخت‌و‌سازهای ریزدانه، خانواده‌ای تصمیم می‌گیرد دو ویلای مجزا برای دو نسل خود داشته باشد؛ یکی برای پدربزرگ و مادربزرگ، و دیگری برای فرزند و نوه‌ها، تا از شلوغی تهران فاصله بگیرند و آخر هفته‌ها را کنار هم اما با حریم مستقل بگذرانند.
شرایط بافت اطراف، تراکم بالا و نبود حریم خصوصی کافی باعث می‌شود طراحان به‌جای طراحی دو ویلای جدا روی دو قطعه ۶۵۰ متری، به ایده‌ای رادیکال برسند: ادغام دو پلاک و تبدیل آن به یک ویلای بزرگ در دل باغ، تا به‌جای دو حجم فشرده در دو حیاط کوچک، یک خانه واحد با فضای سبز باز و نفس‌کش داشته باشند. نتیجه این رویکرد، حجمی است که بر اساس دو مکعب همپوشان شکل گرفته؛ حجمی ساده در بیرون و پر از تنوع، دید و اختلاف تراز در داخل.
در روند طراحی، موضوع حریم خصوصی به‌ویژه برای استخر، نقطه چالش اصلی بوده است. ابتدا استخر در محوطه و زیر تراس طبقه اول پیش‌بینی شده، اما با توجه به دیدهای مزاحم اطراف، این راه‌حل کنار گذاشته شده و استخر به داخل ویلا منتقل شده است؛ تغییری که آن را به بخش جدایی‌ناپذیر از فضای داخلی و تجربه روزمره خانه تبدیل کرده و امکان استفاده چهارفصل را هم فراهم آورده است.
خلاصه اطلاعات پروژه
- موقعیت: هشتگرد، ایران
- کاربری: ویلای مسکونی برای دو نسل یک خانواده (ویلا – اقامت تفریحی)
- معمار: دفتر Eade Va Ejra
- زیربنای پروژه: حدود ۴۶۰ مترمربع
- سال اتمام: ۲۰۲۳
ویژگی‌های کلیدی معماری
دو مکعب همپوشان؛ دیاگرام ساده، فضای پیچیده
حجم ویلا بر مبنای دو مکعب که در یکدیگر نفوذ کرده‌اند تعریف شده است. این همپوشانی، نه یک بازی فرمی صرف، بلکه راه‌حلی برای تعریف تراس بزرگ طبقه اول، حجم پوشیده برای استخر در زیر آن و شکل‌گیری هسته فضایی در نقطه تقاطع دو مکعب است. سادگی بیرونی این دو حجم، بستری است برای آن‌که پیچیدگی واقعی در داخل اتفاق بیفتد.
سادگی کنترل‌شده در بیرون، تنوع و «هیجان» در داخل
نما به عمد ساده و خنثی نگه داشته شده تا نسبت به بافت ریزدانه اطراف، آرام و متین عمل کند. اما در داخل، اختلاف ترازها، دیدهای مورب، برش‌های عمودی و حضور استخر، تنوع فضایی زیادی ایجاد کرده است. هدف اصلی، رسیدن به تضاد آگاهانه بین «نمای آرام» و «زندگی پویا» درون خانه بوده است.
حریم خصوصی به‌عنوان موتور اصلی سازمان‌دهی فضاها
تراکم ساخت‌و‌ساز اطراف و نبود حریم کافی باعث شده طراحی، از ابتدا با پرسش «چطور در این محله شلوغ، حریم خصوصی واقعی برای خانواده فراهم شود؟» پیش برود. با بررسی گزینه‌های مختلف، مشخص شده که استخر در فضای باز حتی زیر تراس نیز حریم مطلوب را تأمین نمی‌کند و در نهایت، استخر به داخل منتقل شده است؛ تصمیمی که هم بر سازمان‌دهی پلان اثر گذاشته و هم رابطه فضاهای روزمره خانواده با آب را نزدیک‌تر کرده است.
خانه‌ای برای دو نسل؛ کنار هم، اما با مرزهای سنجیده
کارفرما از ابتدا دو ویلا برای دو نسل می‌خواسته؛ اما نتیجه نهایی یک ویلای واحد در یک باغ مشترک است. ایده، ایجاد هم‌زیستی دو نسل در یک حجم بوده، بدون آن‌که مرزهای حریم شخصی آنها از بین برود. سازمان‌دهی فضاها، به‌گونه‌ای انجام شده که فضاهای مشترک در هسته تقاطع دو مکعب تمرکز داشته باشند و فضاهای خصوصی هر نسل، با فاصله و تراز متفاوت تعریف شوند.
استخر سرپوشیده؛ از فضای جانبی تا عنصر مرکزی
استخر ابتدا به‌عنوان الحاقی در محوطه دیده شده، اما در نسخه نهایی، به بخشی از فضای داخلی تبدیل شده است. این تغییر، هم امکان استفاده در تمام فصول را فراهم کرده و هم استخر را به عنصری دیداری در زندگی روزمره تبدیل کرده است؛ آبی که در قاب‌های شیشه‌ای، به نشیمن و سایر فضاها حضور و انعکاس می‌دهد.
تعادل بین باز بودن به باغ و بسته بودن نسبت به همسایه‌ها
به‌دلیل تراکم اطراف، بازشوها با دقت نسبت به باغ خصوصی و منظرهای مطلوب جانمایی شده‌اند. جبهه‌هایی که رو به باغ و فضای سبز داخلی هستند، با سطوح شیشه‌ای بزرگ باز شده‌اند و جبهه‌هایی که روبه‌روی ساخت‌و‌ساز ریزدانه همسایه‌ها قرار دارند، کنترل‌شده‌تر و بسته‌تر طراحی شده‌اند. این تعادل، هم شفافیت و نور را حفظ می‌کند و هم حریم ساکنان را.
معرفی پلتفرم ۲۳گانه
مجله معماری ۲۳گانه بستری است برای معرفی و تحلیل پروژه‌های شاخص معماری ایران و جهان؛ از ویلاها و خانه‌های معاصر تا فضاهای عمومی، اداری و فرهنگی. در هر مطلب، تلاش می‌شود منطق پشت فرم، سازمان‌دهی پلان، مصالح و رابطه بنا با بستر با زبانی قابل‌فهم برای معماران و دانشجویان بازخوانی شود.
در کنار بخش مجله، موتور جستجوی هوشمند ۲۳گانه امکان دسترسی سریع و هدفمند به «مقررات ملی ساختمان ایران» را فراهم می‌کند؛ جستجویی که به‌جای فایل‌های پراکنده، بندهای مرتبط را بر اساس موضوع پروژه و نیاز طراح دسته‌بندی و نمایش می‌دهد. این ترکیب، ۲۳گانه را به ابزار هم‌زمان برای الهام طراحی و کنترل ضوابط تبدیل کرده است.
توضیحات ساختار معماری و سازمان دهی فضاها
پروژه از یک درخواست ساده شروع شده است: طراحی دو ویلا برای دو نسل، در نزدیکی هم و در زمینی با قطعات ۶۵۰ مترمربعی در بافت متراکم هشتگرد. با بررسی بستر، تراکم بالا، ریزدانه بودن ساخت‌و‌سازهای اطراف و کمبود فضای باز، طراحان پیشنهاد داده‌اند به‌جای دو ساختمان جدا در دو حیاط کوچک، دو قطعه ادغام و یک ویلای واحد در یک باغ بزرگ طراحی شود. این تصمیم، اساس دیاگرام پروژه را شکل داده است.
در ادامه، حجم بنا به‌شکل دو مکعب که در هم فرو رفته‌اند تعریف شده است. همپوشانی این دو حجم، نقطه‌ای را ایجاد کرده که هسته فضایی پروژه را در خود جای می‌دهد؛ جایی که فضاهای مشترک، ارتباط عمودی، و بخش مهمی از مسیرهای حرکت در آن متمرکز شده‌اند. در عین حال، پیکربندی مکعب‌ها به‌گونه‌ای است که روی یکدیگر می‌لغزند و تراس بزرگی در طبقه اول شکل می‌گیرد. زیر این تراس، پوسته‌ای تعریف شده که در ابتدا برای استخر روباز ـ نیمه‌پوشیده در نظر گرفته شده بود.
مسئله حریم خصوصی، چالش بعدی بوده است. با توجه به تراکم همسایگی و دیدهای ناخواسته، در فرآیند طراحی مشخص شده که حتی استخر زیر تراس نیز نمی‌تواند حریم مورد نظر کارفرما را تأمین کند. پس از بررسی سناریوهای مختلف، طرح بازنگری شده و استخر از محوطه به داخل ویلا منتقل می‌شود. این جابه‌جایی، پلان را دوباره سازمان‌دهی کرده؛ به گونه‌ای که استخر نه یک «ضمیمه»، بلکه بخشی از سکانس فضایی حرکت در خانه شده است. اکنون آب در امتداد مسیرهای داخلی دیده می‌شود و نور و انعکاس آن بر دیوارها و سقف، کیفیتی متفاوت به فضا می‌دهد.
فضاهای داخلی حول هسته تقاطع دو مکعب ـ جایی که ارتباط عمودی و مسیرهای اصلی قرار دارند ـ نظم یافته‌اند. فضاهای روزمره جمعی در سطوحی جانمایی شده‌اند که بیشترین ارتباط را با باغ و استخر دارند، و فضاهای خصوصی در ترازهایی مستقل‌تر و دورتر از دید مستقیم همسایگی قرار گرفته‌اند. تراس طبقه اول، فضای نیمه‌باز ممتدی ایجاد کرده که هم امتداد فضای داخلی است و هم قاب بلندی به سمت باغ و آسمان.
در نما، خطوط مکعب‌ها به‌شکل خالص و بدون بازی‌های فرمی اضافی حفظ شده‌اند تا نظم حجمی پروژه خوانا بماند. سطوح شیشه‌ای در محل‌هایی قرار گرفته‌اند که با باغ و حریم خصوصی همسو هستند؛ در باقی بخش‌ها، پوسته صلب، مانند فیلتر، بنا را از شلوغی اطراف جدا می‌کند. این ترکیب، میان بازبودن رو به داخل و بسته‌بودن نسبت به بیرون، تعادل ایجاد کرده است.
در مجموع، ساختار ویلا نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با یک دیاگرام ساده دو مکعبی، نیازهای پیچیده‌ای مانند هم‌زیستی دو نسل، حریم خصوصی بالا، کیفیت فضای باز و حضور آب در قلب خانه را در یک طرح منسجم ترکیب کرد.
بیوگرافی کوتاه دفتر Eade Va Ejra
دفتر Eade Va Ejra یک استودیوی معماری ایرانی است که در حوزه معماری آموزشی و مسکونی فعالیت می‌کند و تاکنون چند پروژه شاخص از جمله «مرکز تحقیقات هواشناسی قم» و «ویلای هنّا» را در پلتفرم‌های بین‌المللی منتشر کرده است.
رویکرد این دفتر در پروژه‌هایی مانند ویلای هنّا، بر ترکیب دیاگرام‌های شفاف حجمی، توجه به کیفیت زندگی خانواده و واکنش هوشمندانه به محدودیت‌های بستر (مثل تراکم بالا و کمبود حریم خصوصی) استوار است؛ رویکردی که تلاش می‌کند سادگی بیرونی را با عمق فضایی در داخل همراه کند.
جمع‌بندی؛ آن‌چه ویلای «هانا» به طراح ویلا یادآوری می‌کند
ویلای هنّا در هشتگرد نشان می‌دهد که گاهی مهم‌ترین تصمیم طراحی، نه انتخاب فرم پیچیده، بلکه نحوه برخورد با بستر و برنامه است. ادغام دو قطعه، تعریف دو مکعب همپوشان، انتقال استخر به داخل و تمرکز بر حریم خصوصی، مجموعه‌ای از تصمیم‌هایی هستند که پروژه را از یک ویلای معمولی تفریحی به نمونه‌ای قابل‌تحلیل در معماری معاصر ایران تبدیل کرده‌اند.
برای معماران و دانشجویان، این پروژه یادآور است که سادگی ظاهری می‌تواند نتیجه لایه‌ای از تصمیم‌های پخته و واکنش دقیق به شرایط واقعی سایت، کارفرما و شهر باشد؛ از تراکم و حریم گرفته تا کیفیت سبزینگی و حضور آب.
سوالات متداول درباره ویلای «هنّا»
چرا دو ویلای درخواستی کارفرما در نهایت به یک ویلا تبدیل شده است؟
با توجه به تراکم بالای هشتگرد و تکه‌تکه شدن زمین‌ها، ساخت دو ویلای جدا، دو حیاط کوچک و دو حجم فشرده به‌هم‌چسبیده ایجاد می‌کرد. در عوض، ادغام دو قطعه و طراحی یک ویلا در یک باغ بزرگ، کیفیت فضای باز، نورگیری و حس سکونت را بسیار بهتر کرده است و در عین حال، می‌توانست حریم دو نسل را درون یک ساختار واحد تأمین کند.
چطور حریم خصوصی در این پروژه تأمین شده است؟
طراحی بر اساس کنترل دیدها شکل گرفته است. بازشوهای اصلی رو به حیاط و باغ خصوصی قرار گرفته‌اند و جبهه‌هایی که به بافت ریزدانه اطراف مشرف هستند، با سطوح صلب یا بازشوهای محدود کنترل شده‌اند. مهم‌تر از همه، استخر به داخل بنا منتقل شده تا از دید مستقیم همسایگان دور باشد و استفاده چهارفصل بدون نگرانی از حریم امکان‌پذیر شود.
چرا استخر به داخل ساختمان منتقل شده است؟
در نسخه اولیه طرح، استخر زیر تراس و در محوطه قرار داشت، اما بررسی‌ها نشان داد به‌دلیل تراکم اطراف، حریم کافی به‌دست نمی‌آید. با توجه به تأکید کارفرما بر حفظ حریم خصوصی، استخر به داخل ساختمان منتقل شد. این جابه‌جایی علاوه بر تأمین حریم، استخر را به بخشی از تجربه فضایی داخلی تبدیل کرد و امکان استفاده در تمام فصول را فراهم آورد.
نقش دو مکعب همپوشان در سازمان‌دهی فضا چیست؟
دو مکعب همپوشان، هم ساختار اصلی حجم را مشخص می‌کنند و هم فضاهای کلیدی مثل تراس بزرگ طبقه اول و محل استقرار استخر را تعریف می‌کنند. تقاطع این دو حجم، هسته فضایی پروژه است؛ جایی که فضاهای مشترک، ارتباط عمودی و بخش مهمی از سکانس حرکتی خانه شکل می‌گیرد.
.jfif&w=1920&q=75)
