اوکابه (OKB) یا دست‌انداز پنجره چیست؟ حداقل ارتفاع طبق مقررات ملی ساختمان

اوکابه (OKB) در نقشه‌های معماری یعنی ارتفاع کف پنجره از کف تمام‌شده‌ی فضا؛ همان چیزی که در کارگاه به آن دست‌انداز پنجره می‌گویند. مثلاً «OKB=110» یعنی زیر پنجره ۱۱۰ سانتی‌متر بالاتر از کف تمام‌شده است. این عدد فقط یک انتخاب طراحی نیست: بند ۴-۹-۸ مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان برای پنجره‌های طبقات بالا حداقل مشخص کرده است. در این مقاله الزام مقررات و عرف طراحی را جدا از هم توضیح می‌دهیم.

خلاصه:

• اگر کف فضا بیش از ۰٫۷۰ متر از زمین یا فضای مجاور بالاتر باشد، کف پنجره باید حداقل ۱٫۱۰ متر از کف فضا باشد، یا پنجره جان‌پناهی به ارتفاع حداقل ۱٫۱۰ متر داشته باشد (بند ۴-۹-۸-۴).

• پس عدد ۹۰ سانتی‌متر که در خیلی از منابع «حداقل اوکابه» نوشته می‌شود، برای پنجره‌ی طبقات بالا کافی نیست، مگر با جان‌پناه ۱٫۱۰ متری.

• جان‌پناه پنجره باید ضوابط بند ۴-۹-۹ را داشته باشد: فاصله‌ی نرده‌ها حداکثر ۰٫۱۱ متر، طراحی ضد بالا رفتن کودک و شیشه‌ی ایمن.

• اگر از معبر عمومی به داخل فضاهای اقامت دید باشد، کف پنجره باید بالاتر از ارتفاع دید عابران باشد (بند ۴-۹-۸-۶).

اوکابه یعنی چه؟

OKB کوتاه‌شده‌ی عبارت آلمانی Oberkante Brüstung به معنی «لبه‌ی بالای دست‌انداز» است. در نقشه‌ها ارتفاع زیر پنجره را با آن نشان می‌دهند. دو نکته در خواندن این عدد مهم است:

• مبنای اندازه‌گیری کف تمام‌شده است، نه روی دال. مقررات هم ارتفاع را «از کف فضا» می‌سنجد (بند ۴-۹-۸-۴).

• واژه‌ی «اوکابه» در متن مقررات نیامده است. معادل آن در مبحث چهارم «کف پنجره» و «دست‌انداز» است.

حداقل اوکابه در مقررات ملی ساختمان

متن بند ۴-۹-۸-۴ مبحث چهارم می‌گوید اگر پنجره در فضایی نصب شود که کف آن بیش از ۰٫۷۰ متر از زمین یا فضای مجاور بالاتر باشد، کف پنجره باید در ارتفاع حداقل ۱٫۱۰ متر ساخته شود یا پنجره جان‌پناهی به ارتفاع حداقل ۱٫۱۰ متر از کف فضا داشته باشد.

ملاک ۰٫۷۰ متر، ارتفاع کف فضا نسبت به زمین یا فضای مجاور بیرون پنجره است. برای همین پنجره‌ی همکفی که کفش با حیاط هم‌تراز است مشمول این حداقل نمی‌شود، ولی تقریباً همه‌ی پنجره‌های طبقات بالا مشمول آن هستند.

پنجره‌ی قدی یا اوکابه‌ی کم

اگر طراح اوکابه را کمتر از ۱٫۱۰ متر بخواهد (پنجره‌ی قدی یا نیم‌قد در طبقات بالا)، راه مقرراتی آن جان‌پناه ۱٫۱۰ متری است. این جان‌پناه باید ضوابط بند ۴-۹-۹ را داشته باشد:

• فاصله‌ی خالی بین نرده‌های عمودی حداکثر ۰٫۱۱ متر؛ در نرده‌ی تزئینی هم کره‌ای با قطر بیش از ۰٫۱۱ متر نباید رد شود (بند ۴-۹-۹-۱-۲).

• با میله‌ی افقی، طراحی باید جلوی بالا رفتن کودک را بگیرد؛ مثلاً با شیب داخلی یا هلالی برگشته (بند ۴-۹-۹-۱-۳).

• اگر جان‌پناه شیشه‌ای است، شیشه‌ی ایمن و غیرریزنده در هر قطع و اندازه‌ای الزامی است (بند ۴-۹-۹-۱-۴).

جزئیات مهار و اجرای جان‌پناه را در مقاله‌ی وال‌پست جان‌پناه و ارتفاع جان‌پناه ببینید.

عددهای رایج طراحی (عرف، نه الزام)

جدا از حداقل مقررات، طراحان برای هر فضا اوکابه را بر اساس نور، دید و مبلمان انتخاب می‌کنند. این عددها عرف طراحی‌اند و در بند ۴-۹-۸ عدد جداگانه‌ای برای فضاهای مختلف نیامده است:

• اتاق‌ها و نشیمن در طبقات بالا: چون حداقل مقرراتی ۱٫۱۰ متر است، اوکابه‌ی پایین‌تر فقط با جان‌پناه ۱٫۱۰ متری مجاز می‌شود.

• آشپزخانه: پنجره‌ی پشت کابینت را معمولاً بالاتر از سطح کار می‌گیرند تا با شیر و قرنیز سینک تداخل نکند. ابعاد آشپزخانه را در مقاله‌ی حداقل ابعاد آشپزخانه ببینید.

• سرویس بهداشتی و فضاهای پرخصوصی: اوکابه را بالا می‌گیرند تا دید از بیرون بسته شود؛ اگر از معبر عمومی دید باشد، بند ۴-۹-۸-۶ هم این را می‌خواهد.

شیشه‌ی ایمن کجا لازم است؟

علاوه بر جان‌پناه شیشه‌ای، بند ۴-۹-۸-۳ شیشه‌ی ایمن و غیرریزنده را در این موارد الزامی کرده است: درهای شیشه‌ای کشویی و بدون قاب، دیواره و در شیشه‌ای وان و دوش، شیشه‌های اطراف ورودی‌ها و خروجی‌های اصلی، شیشه‌ی درهای توقفگاه، قطعات بزرگ‌تر از ابعاد مجاز در نماهای شیشه‌ای و همه‌ی درهایی که شیشه در آن‌ها پایین‌تر از ۱٫۰۵ متر به کار رفته است.

اشتباه‌های رایج و چک‌لیست ناظر

• اندازه‌گیری از روی دال: اوکابه باید از کف تمام‌شده سنجیده شود. اگر هنگام کار گذاشتن چهارچوب ضخامت کف‌سازی حساب نشود، دست‌انداز نهایی کوتاه‌تر از ۱٫۱۰ می‌شود.

• ۹۰ سانتی‌متر در طبقات بالا: بدون جان‌پناه ۱٫۱۰ متری، با بند ۴-۹-۸-۴ مطابقت ندارد.

• جان‌پناه شیشه‌ای معمولی: شیشه‌ی جان‌پناه باید ایمن و غیرریزنده باشد.

• نرده‌ی افقی جلوی پنجره‌ی قدی: بدون تدبیر ضد بالا رفتن کودک، با بند ۴-۹-۹-۱-۳ مطابقت ندارد.

• اشراف: پنجره‌ای که خارج از حدود مجاز به حیاط یا ساختمان مجاور اشراف دارد ممنوع است (بند ۴-۹-۸-۵).

سؤالات متداول

حداقل اوکابه‌ی پنجره چقدر است؟

اگر کف فضا بیش از ۰٫۷۰ متر از زمین یا فضای مجاور بالاتر باشد، حداقل ۱٫۱۰ متر از کف فضا، یا پنجره باید جان‌پناه ۱٫۱۰ متری داشته باشد (بند ۴-۹-۸-۴ مبحث چهارم).

اوکابه‌ی ۹۰ سانتی‌متر مجاز است؟

در همکفی که کفش تا ۰٫۷۰ متر بالاتر از زمین مجاور است، این بند حداقلی تعیین نکرده است. در طبقات بالا، ۹۰ سانتی‌متر فقط با جان‌پناه حداقل ۱٫۱۰ متری مطابق مقررات است.

اوکابه از کجا اندازه‌گیری می‌شود؟

از کف تمام‌شده‌ی فضا تا کف (لبه‌ی پایین) پنجره. مقررات هم ارتفاع ۱٫۱۰ متر را «از کف فضا» تعریف کرده است.

برای پنجره‌ی قدی در طبقه‌ی بالا چه باید کرد؟

جان‌پناه حداقل ۱٫۱۰ متری با فاصله‌ی نرده‌ی حداکثر ۰٫۱۱ متر، طراحی ضد بالا رفتن و در صورت شیشه‌ای بودن، شیشه‌ی ایمن و غیرریزنده (بندهای ۴-۹-۸-۴ و ۴-۹-۹-۱).

اوکابه‌ی پنجره‌ی آشپزخانه چقدر است؟

مقررات عدد جداگانه‌ای برای آشپزخانه در بند ۴-۹-۸ ندارد. در طبقات بالا همان حداقل ۱٫۱۰ متر (یا جان‌پناه) برقرار است و در عمل پنجره را بالاتر از سطح کار کابینت می‌گیرند.

متن کامل بند ۴-۹-۸ (نصب و اجرای در و پنجره) و بند ۴-۹-۹ (حفاظ‌ها و جان‌پناه‌ها) در ۲۳گانه موجود است. هر سؤال دیگری درباره‌ی پنجره و نما را هم می‌توانید از دستیار هوشمند ۲۳گانه بپرسید تا پاسخ را همراه شماره‌ی بند ببینید.

مطالب مرتبط: ارتفاع جان‌پناه و وال‌پست جان‌پناه · حداقل ابعاد بالکن و تراس · حداقل ابعاد آشپزخانه

منبع: مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان، الزامات عمومی ساختمان، ویرایش ۱۳۹۶؛ بندهای ۴-۹-۸ و ۴-۹-۹.