مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان : طرح و اجرای تاسیسات برقی ساختمان ها (1395) | ١٣-٣-١ اصول حفاظت

١٣-٣-١-١ كليات

هدف از مقررات ذکر شده در اين بخش، تضمين ايمنى افراد، حيوانات و سلامت ساختمان ها و محتويات و تجهيزات ان در مقابل خطرات و خسارات احتمالى ناشى از استفاده عادى از تأسيسات برقى است.

در تأسيسات برقى دو عامل عمده خطر به قرار زير وجود دارد:

الف) جریان‌های برق گرفتگی

ب) دماهای زیاد كه ممكن است منجر به ايجاد سوختگى‌ها ،آتش سوزی ها و ديگر صدمات شود

١٣-٣-١-٢ حفاظت در برابر تماس مستقيم

اشخاص و حيوانات بايد در مقابل خطرات ناشى از احتمال تماس با قسمت هاى برقدار تأسيسات برقی حفاظت شوند. این حفاظت ممكن است با يكى از روش هاى زير تأمين شود:

الف) جلوگیرى از عبور جريان از بدن اشخاص يا حيوانات

ب) حفاظت با استفاده از عایق بندی قسمت‌های برقدار قابل دسترس

پ) حفاظت با استفاده از حصار کشى يا ايجاد موانع و يا استفاده از محفظه ها

ت) حفاظت با استقرار در خارج از محدوده دسترس (رديف ١٣-٢-٣-41)

ث) محدود کردن جریانی که ممکن است از بدن عبور کند به میزانی کمتر از جریان برق گرفتگی

ج) استفاده از كليد جريان باقى مانده (RCD) به عنوان حفاظت اضافی

چ) استفاده از منابع تغذيه با ولتاژ ايمنى خيلى پايين (SELV ،PELV ، FELV) مطابق استاندارد IEC 60536

١٣-٣-١-٣ حفاظت در برابر تماس غير مستقيم

اشخاص و حیوانات باید در مقابل خطرات احتمالی ناشی از تماس با بدنه هاى هادى، حفاظت شوند. اين حفاظت ممكن است به يكى از روش هاى زير تأمين شود:

الف) جلوگیری از عبور جریان اتصالی از بدن اشخاص يا حيوانات

ب) محدود كردن جريان اتصالى كه ممكن است از بدن عبور كند به ميزان كمتر از جريان برق گرفتگی

پ) حفاظت با استفاده از هادی حفاظتی و قطع خود کار مدار تغذیه، به محض بروز نقصی که ممکن است به عبور جریان از بدن که در تماس با بدنه هادی است، منجر شود. در موقعی که این جریان مساوی یا بیشتر از جریان برق گرفتگی است.

ت) حفاظت بدون استفاده از هادی حفاظتی و قطع خودکار مدار تغذیه شامل موارد زير:

- حفاظت با استفاده از تجهيزات كلاس عایق بندى II (عایق بندى دوبل دارای عایق اولیە و ثانویه)

- حفاظت با استفاده از تجهيزات كلاس عايق بندى III (با ولتاژ ايمنى خيلى پايين (SELV ،PELV ، FELV) مطابق استاندارد IEC 60536

- حفاظت با استفاده از هم بندى هم ولتاژ كننده بدون اتصال زمين

- حفاظت با استفاده از محيط هاى عايق

۔ حفاظت با استفادہ از جدایی الکتریکی (ترانسفورماتور ایزوله، سيستم IT)

١٣-٣-١-4 حفاظت در برابر هر دو نوع تماس مستقيم و غيرمستقيم

یکی از روش هایی كه قادر به تأمين ايمنى هم در برابر تماس مستقيم وهم در برابر تماس غيرمستقيم است، استفاده از ولتاژ خیلی پایین می باشد كه در تأسیسات محيط‌های خاص از قبيل حمام، استخر، سونا و غيره استفاده می شود.

اين سيستم شامل سه نوع ولتاژ خيلى پايين است كه شرح خلاصه شرايط و مدارهاى اين سيستم‌ها در جدول شماره ١٣-٣-١-4 ذكر شده است.

١٣-٣-١-٥ حفاظت با استفاده از SELV و PELV

در موارد زیر حفاظت در برابر برق گرفتگی انجام شده به حساب می آيد:

الف) ولتاژ اسمى سيستم نبايد از مقاديرى كه در باند يک استاندارد 60449 IEC تعیین گردیده تجاوز کند.

ب) منبع ولتاژ  يكى از منابع ذكرشده براى منابع SELV (بدون اتصال زمين) ويا منابع PELV (با اتصال زمين) باشد.

تبصره: اگر در منبع تغذيه سيستم هاى مذكور بخش ولتاژ بالاتر شامل اتوترانسفورماتور يا پتانسيومتر يا وسايل الكتريكى و مانند آن ها باشد، مدار ولتاژ خيلى پايين ادامه مدار ولتاژ بالا به حساب آمده و حفاظت آن بايد مانند قسمت با ولتاژ بالا در نظر گرفته شود.

١٣-٣-١-6 منابع تغذيه SELV (بدون اتصال زمين)

در منابع تغذیه SELV بدنه‌های هادی و مدارها بدون اتصال به زمین بوده و باید از نظر الكتریکی نیز از زمین و دیگر سیستم‌ها مجزا باشد. به این دلیل و نیز به منظور کاهش خطرات برق گرفتگی، این منابع باید طبق استانداردهای معتبر توليد شده و تجهيزات، قطعات مدارها، لوازم و غيره بايد به نحوی انتخاب و در نظر گرفته شوند که اتصالی و سایر معایب دیگر به خود این منابع محدود گشته و قطعات هادی دیگر سیستم ها را تحت تاثير قرار ندهند. اين منابع شامل شش نوع است كه در سه گروه به قرار زير تقسيم مى شوند:

1-6-1-3-13 گروه اول منابع تغذيه SELV است كه تغذيه آن با ولتاژ بالاتر از ولتاژ خروجى اين منبع انجام می گیرد. این گروه شامل انواع زير می باشد:

الف) ترانسفورماتور ايمنى، كه داراى سيم پيچى هاى مستقل اوليه جهت ولتاژ تغذيه بالاتر و سيم پيچى ثانويه با ولتاژ خروجى خيلى پايين ايمنى (SELV) باشد. اين ترانسفورماتور بايد مجهز بە پردە فلزی بین سیم پیچی اوليه و ثانويه بوده ونيز مطابق استاندارد 6-2-61558 IEC تولید شده باشد.

ب) موتور - ژنراتور، که در آن، موتور با ولتاژ بالاتر تغذیه شده و به عنوان نیروی محرکه ژنراتور با ولتاژ خروجى خيلى پايين ايمنى (SELV)، بكار گرفته می شود. عایق بندی و درجە ایمنی این منبع باید معادل ترانسفورماتور ایمنی (بند الف فوق الذكر) باشد.

پ) منابع تغذيه الكترونيكى كه داراى حفاظت هاى لازم، قطعات و لوازم استاندارد در مدارهاى داخلى بوده، بطورى كه در اثر عيوب داخلى مقدار ولتاژ خروجى خيلى پايين ايمنى آن (SELV) افزایش نیافته و حفاظت در مقابل تماس غیرمستقیم نیز تأمین گردد.

2-6-1-3-13 گروه دوم منابع تغذيه SELV است كه ولتاژ خروجى خيلى پايين ايمنى آن مستقل از هر گونه منبع تغذیه با ولتاژ بالاتر می باشد. این گروه شامل انواع منابع زير است:

الف) منابع جریان مانند باتری و یا سلول‌های خورشیدی که بطور مستقل عمل می نمایند.

ب) دیزل ژنراتور، که در آن دیزل به عنوان نیروی محرکه ژنراتوری كە دارای ولتاژ خروجی خیلی پايين ايمنى (SELV) بوده، بكار گرفته می شود.

3-6-1-3-13 گروه سوم منابع تغذيه SELV شامل منابعى است، قابل حمل و سيار ايمن، مانند ترانسفورماتور ایمنی، موتور - ژنراتور (بندهای الف و ب ردیف 13-3-1-6-1) و تجهیزاتى كە با الزامات حفاظتی و مشابه با عایق بندی دوبل (کلاس عایق بندی II) مطابقت نماید.

١٣-٣-١-٧ منابع تغذيه PELV (با اتصال زمين)

منابع تغذيه PELV از نظر ساختار سيستم و انواع، مشابه منابع تغذيه SELV بوده ولی در شرايطی مورد استفاده قرار می گیرد که احتمال مجزا و جدا بودن الکتریکی این سیستم، از زمین و دیگر سیستم‌ها در طول بهرە برداری قابل تأمين نباشد. در اين منابع، مدارهاى سيستم و بدنه هادی تجهیزاتی که در آن مورد استفاده قرار می گيرند، می توانند به زمين متصل شوند.

تبصره: در منابع تغذیه خیلی پایین حفاظتی PELV كه تغذیه آن با ولتاژ بالاتر از ولتاژ خروجى خیلی پایین حفاظتى انجام مى گيرد، حفاظت هاى مناسب ولازم در مدار ولتاژ بالاتر بايد در نظر گرفته شود تا از بروز خطرات تماس غیرمستقیم جلو گیری و حفاظت لازم آن مدار نیز، تأمین گردد.

١٣-٣-١-٨ الزامات عمومى براى مدارهاى SELV وPELV

١٣-٣-١-٨-١ قسمت هاى برقدار مدارهاى SELV و PELV

قسمت هاى برقدار مدارهاى SELV و PELV باید از نظر الکتریکی از سایر مدارها و از یکدیگر، مجزا باشند.

١٣-٣-١-٨-٢ هادى هاى مدارهاى SELV و PELV

هادى هاى مدارهاى SELV و PELV باید از سایر مدارها جدا باشند. اگر انجام این کار به هنگام اجرا، ممكن نباشد، بايد یكى از موارد زير مراعات شود:

الف) مدارهاى SELV و PELV علاوه برعایق بندی اصلى از داخل يک غلاف غيرفلزى عبور كنند.

ب) هادی‌های مدارهای با ولتاژهای مختلف به كمک يک جداكننده يا غلاف فلزى زمين شده از هم جدا شوند.

پ) مدارهای با ولتاژهای مختلف، میتوانند با استفاده از رشته‌های یک کابل یا بە صورت هادی های جمعی از داخل یک مجرا عبور داده شوند په شرطی كه هادی هاى SELV و PELV به صورت انفرادی یا دسته جمعی نسبت به بالاترین ولتاژ موجود در مسير، عایق بندى شده باشند.

١٣-٣-١-٩ الزامات خاص مدارهاى SELV (بدون اتصال زمين)

الزامات خاص مدارهاى SELV (بدون اتصال زمين) شامل موارد زير است:

١٣-٣-١-٩-١ قسمت هاى برقدار (مدارهاى SELV)

قسمت‌ های برقدار مدارهاى SELV نباید به زمین یا به هادی‌های حفاظتی مدارهای دیگر اتصال داده شوند.

١٣-٣-١-٩-٢ بدنەهای هادى (مدارهاى SELV)

بدنه‌های هادی نباید به اجزای زیر اتصال داده شوند:

الف) زمين

ب) هادی های حفاظتی یا بدنه های هادی مدارهای دیگر

پ) بدنه های بیگانه، به استثنای مواردی که تجهیزات الکتریکی از نظر ساختاری باید در تماس با بدنه های بیگانه باشند. در این صورت باید اطمینان حاصل شود که این بدنه ها نخواهند توانست ولتاژهای بیش از ولتاژ موجود در شبکه تأسیسات برقی ساختمان را به خود بگیرد.

١٣-٣-١-٩-٣ حفاظت در برابر تماس مستقيم (مدارهاى SELV)

اگر ولتاژ اسمی از ٢۵ ولت مؤثر در جريان متناوب و يا ۶٠ ولت جريان مستقيم بدون تموج تجاوز كند، حفاظت در برابر تماس مستقيم الزامى خواهد بود. حفاظت در برابر تماس مستقيم بايد به يكى از دو روش زير تأمين شود:

الف) پیش بينى موانع يا با پوششى كه درجه حفاظت (IP) آن حداقل برابر با IP2x باشد.

ب) دارای عایق بندی باشد كه در برابر ولتاژ آزمونى ٥٠٠ ولت جريان متناوب مؤثر، حداقل يك دقیقه استقامت کند.

تبصرہ ١: برای محیط عادی و خشک، چنانچه ولتاژ اسمی از ٢۵ ولت مؤثر در جریان متناوب يا ۶٠ ولت جریان مستقیم بدون تموج تجاوز نکند، حفاظت در برابر تماس مستقیم، الزامی نمیباشد.

تبصره ٢: رعایت مقررات براى حفاظت در برابر تماس مستقيم در محيط هاى غير خشک از جمله حمام، دوش، استخر و يا در بعضى از محيط‌ها و شرايط ديگر، الزامى است (رديف ١٣-١٠-٣-٢) و (رديف ١٣-١٠-٥-١).

١٣-٣-١-١٠ الزامات خاص مدارهاى PELV (با اتصال زمين)

در مواردى كه مدارها داراى اتصال زمين بوده و يا داشتن منابع تغذيه SELV لازم نباشد، شرايط زير بايد برقرار شود:

١٣-٣-١-١٠-١ حفاظت در برابر تماس مستقيم (مدارهاى PELV)

حفاظت در برابر تماس مستقيم بايد به يكى از دو روش زير تأمين شود:

الف) پيش بينى موانع يا با پوششى كه درجه حفاظت (IP) آن حداقل برابر با IP2x باشد.

ب) داراى عايق بندى باشد كه در برابر ولتاژ آزمونى ٥٠٠ ولت جريان متناوب مؤثر، يک دقيقه استقامت كند.

١٣-٣-١-١٠-٢ عدم لزوم حفاظت در برابر تماس مستقيم (مدارهاى PELV)

اگر تجهيزات داخل حوزه اثر هم بندى براى هم ولتاژ كردن باشد و ولتاژ اسمى از مقادير زير تجاوز نكند، ايجاد حفاظت در برابر تماس مستقيم با توجه به رديف ١٣-٣-١-١٠-١ لازم نخواهد بود:

الف) ٢۵ ولت مؤثر در جریان متناوب یا ۶٠ ولت جریان مستقیم بدون تموج، هنگامی كه تجهيزات به طور معمول فقط در محيط هاى خشک مورد استفاده قرار مى گيرند و انتظار نمى رود سطوح بزرگی از قسمت‌های برقدار با بدن تماس حاصل كند.

ب) ۶ ولت مؤثر در جریان متناوب یا ١۵ ولت جریان مستقیم بدون تموج در همه موارد دیگر.

١٣-٣-١-١١ منابع تغذيه FELV

اين سيستم با استفاده از ولتاژ شبكه تأسيسات برقى ساختمان، براى تأمين ولتاژ خيلى پايين عملیاتی مورد نیاز در شبكه‌های ارتباطات و مخابرات، سیستم های كنترل، سيستم هاى ابزار دقيق و غیره در صورتی مورد استفاده قرار می گيرد كه رعايت همه مقررات مربوط به SELV و PELV لازم نبوده و یا رعایت نشده باشد. در این سیستم علاوه بر الزامی نبودن شرط ایمن بودن منبع تغذيه، میتوان از مدارهای با اتصال زمین نیز استفاده نمود. در این متابع وصل بدنه های هادی به هادی حفاظتی مدار اوليه الزامى بوده و نيز وصل هادى حفاظتى مدارهاى FELV به زمين عملياتى، مجاز مى باشد. علاوه بر موارد مذكور براى اطمينان از عملكرد اين منابع نسبت به حفاظت در برابر تماس هاى مستقيم و غيرمستقيم موارد زير نيز بايد رعايت شود:

١٣-٣-١-١١-١ حفاظت در برابر تماس مستقيم (مدارهاى FELV)

حفاظت در برابر تماس مستقیم باید با يكى از دو روش زير انجام شود:

الف) استفاده از حصار کشی‌ها یا محفظه‌ها برای جلوگیری از تماس مستقیم

ب) استفاده از عایق بندی كه با حداقل ولتاژ آزمونى مدار اوليه مطابقت داشته باشد.

در مواردی که مدارهای FELV قادر به تحمل این ولتاژ نباشند، عایق بندی بدنه‌های در دسترس تجهيزات در حين نصب بايد تقويت شود تا حدى كه بتواند در برابر ولتاژ آزمونى ١٥٠٠ ولت متناوب مؤثر، استقامت كند.

١٣-٣-١-١١-٢ حفاظت در برابر تماس غير مستقيم (مدارهاى FELV)

حفاظت در برابر تماس غيرمستقيم بايد با يكى از دو روش زير انجام شود:

الف) بدنه های هادی تجهيزات FELV به هادى حفاظتى مدار اوليه وصل شود به شرط اينكه يک وسیله حفاظتی در برابر تماس غيرمستقيم، منبع يا مدار تغذيه را در صورت بروز اتصالى بين فاز و بدنه قطع كند و ولتاژ تماس نيز از حدود ولتاژ قراردادى بيشتر نشود. اين امر مانع وصل یکی از هادی های برقدار FELV به هادی حفاظتی مدار اولیه نخواهد شد.

ب) بدنه‌های هادی تجهیزات FELV به هادی همبندی هم ولتاژ کننده مدار اولیه كه زمين نشده است، وصل شود. از اين روش در مواردى استفاده مى شود كه مدار با روش حفاظتى جدايى الكتریکی، حفاظت میشود.

تبصرہ: پریزها و دو شاخەهای مدارهاى PELV ،SELV و FELV بايد مخصوص هر يک از اين منابع بوده و نباید قابل اتصال و استفاده در مدارهای دیگر باشد.

١٣-٣-١-١٢ حفاظت در برابر اثرهای حرارتی در بهره برداری عادی

تأسیسات برقی باید طوری طراحی و اجرا شده باشد که برای مواد قابل اشتعال در اثر دماهاى زياد یا قوس الکتریکی امکان بروز هیچ نوع حریق وجود نداشته باشد، همچنین در موقع بهره برداری عادى از تجهيزات الكتريكى نبايد هيج نوع خطر سوختگى براى اشخاص يا حيوانات وجود داشته باشد.

١٣-٣-١-١٣ حفاظت در برابر اضافه جريان

اشخاص و حيوانات و همچنين وسايل و لوازم ساختمان ها بايد در برابر صدمات و خسارات ناشى از دماهای زیاد و عوامل الكترومكانیكی كه ممكن است در اثر هر اضافه جريانى در قسمت‌های برقدار به وجود آیند، حفاظت شوند. این حفاظت ممکن است به یکی از روش های زير تأمين شود:

الف) قطع خودکار تغذیه در موقع بروز اضافه جریان قبل از اینکه این اضافه جریان با توجه به مدت زمان برقراری آن، به مقدار خطرناک برسد.

ب) محدود کردن حداکثر اضافه جریان با توجه به مدت زمان برقراری آن به میزانی كه بى خطر باشد.

١٣-٣-١-14 حفاظت در برابر جريان هاى اتصالى

هادی ها به جز هادی‌های برقدار و همه قطعات دیگری كه براى هدايت جريان هاى اتصالى پیشبینی شده اند باید بتوانند این جریان‌ها را بدون ایجاد دماهای زیاد هدایت کنند.

تبصره ١: لازم است به جریان‌های اتصال زمين و جریان هاى نشتى توجه خاصى مبذول شود.

تبصره ٢: هادی های برقدار در برابر هر نوع جریان اتصالی، از جمله جریان اتصالی که در اثر نقصی به وجود آمده باشد، بايد محفوظ بماند (مشابه با رديف ١٣-٣-١-١٣).

١٣-٣-١-١٥ حفاظت اشخاص و حيوانات در برابر اضافه ولتاژ

١٣-٣-١-١٥-١ اشخاص وحيوانات و همچنين وسايل، لوازم و ساختمان‌ها بايد در برابر هر نوع صدمات و اثر مضری که ممکن است در نتیجه بروز اتصالی بین مدارهای با ولتاژهاى مختلف ايجاد شود، محافظت شوند.

١٣-٣-١-١۵-٢ اشخاص و حیوانات و همچنین وسایل، لوازم و ساختمان ها باید در برابر صدمات و خسارات ناشى از ولتاژهاى زياد كه ممكن است در اثر عوامل ديگرى مانند صاعقه يا قطع و وصل مدارها به وجود آيند، محافظت شوند (رديف ١٣-٣-١-١۶).

١٣-٣-١-١۶ حفاظت تأسيسات و تجهيزات در برابر اضافه ولتاژ

اضافه ولتاژ گذرا در تأسيسات برق، از جمله در پست هاى برق، تأسيسات برق فشار ضعيف و همچنین اضافه ولتاژ ناشی از اثرات صاعقه و یا كليدزنى، به عملكرد صحيح و سالم تجهیزات، دستگاه ها، اجزاء شبكه تأسيسات برق آسيب رسانده ودر مواردى نيز ممكن است براى افراد خطر آفرین باشد. برای این منظور لازم است حفاظت‌ها و تمهیدات ایمنی در تأسیسات برقی به قرار زير، پیشبینی گردد.

١٣-٣-١-١۶-١ حفاظت در برابر اضافه ولتاژ در پست هاى برق

برای جلوگيرى از اضافه ولتاژ در شبكه برق فشار ضعيف به دليل بروز اتصال زمين در تجهيزات شبکه برق فشار متوسط و اثر آن در شبكه برق فشار ضعيف، موارد زير بايد رعايت شود:

الف) الكترود اتصال زمين قسمت برق فشار متوسط از الكترود اتصال زمين قسمت برق فشار ضعيف (متصل به نقطه خنثی ترانسفورماتور) مجزا و مستقل از هم اجرا گردد، كه در اين صورت پست برق دارای دو الكترود زمین مستقل خواهد بود (رديف پ ١-١٠-۶).

تبصره ١: الكترودهاى اتصال زمين قسمت برق فشار متوسط و برق فشار ضعيف، هر كدام بايد به ترمینال یا شینه اصلی زمین مخصوص خود وصل شوئد.

تبصره ٢: پيش بينى و اجراى الكترودهاى اتصال زمين مجزا ومستقل در پست برق، براى قسمت برق فشار متوسط و برق فشار ضعيف، يعنى دو الكترود براى هر پست مطمئن تر از يک الكترود مشترک میباشد.

ب) در صورتی که به دلایل محدوديت هاى اجرايى و يا شرايط طرح، فاصله مناسب بين دو الكترود فراهم نشود و الکترودها در حوزه ولتاژ هم قرار گیرند و یا بدلایل وجود اجسام فلزى مدفون در محل، ايجاد دو الكترود اتصال زمين مستقل امكان پذير نباشد، ايجاد الكترود مشترک براى سیستم های اتصال زمین برق فشار متوسط و برق فشار ضعيف الزامی می گردد. در اينصورت مقاومت الکتریکی اتصال زمین در یک الكترود مشترک براى سيستم هاى برق فشار متوسط و برق فشار ضعیف، نباید از یک اهم تجاوز کند.

تبصره: در صورتى كه امكان دستيابى به مقاومت يک اهم در الكترود اتصال زمين مشترک امكان پذير نباشد، كليدهاى حفاظتى اتوماتيک تابلوهاى فشار متوسط در پست برق در زمان مناسب، جريان اتصالى در شبكه فشار متوسط را بايد قطع كند (رديف پ ١-١٠-۶-٩).

١٣-٣-١-16-٢ حفاظت در برابر اضافه ولتاژ در تأسيسات برق فشار ضعيف

برای حفاظت در مقابل اضافه ولتاژ در تأسیسات برق فشار ضعیف موارد زیر باید رعایت گردد:

الف) برای جلوگیری از اضافه ولتاژ در هادی خنثی در صورت بروز اتصال بين هادى فاز و هادی خنثی، تجهیزات حفاظتی در مقابل اضافه ولتاژ باید در مدار پیش بینی گردد.

ب) قطع هادی خنثى باعث مواج شدن ولتاژ بين فازها و هادى خنثى شده و موجب شكست عايق بندى و در نتيجه سوختن لوازم و تجهيزات الكتريكى مى شود. براى اين منظور بايد تمهیدات لازم برای پیشگیری از قطع هادی خنثی پیشبینی گردد.

تبصره ١: مسير مجارى عبور و شرايط اجرايى مدارهاى برق فشار ضعيف بايد طورى در نظر گرفته شود که از احتمال اتصال تصادفی هادی فاز به سیستم اتصال زمین شبكه کامپیوتر و سيستم های فن آوری اطلاعات (IT) که باعث بروز تغییرات شدید ولتاژ در آن شبکه‌ها میگردد، جلوگیری شود.

تبصرہ ٢: برای حفاظت مصارف برقی سه فاز موتوری و یا سایر مصارف برقی دیگر کە قطع فاز و جابجایی فاز به آن ها آسیب میرساند، بایستی از رله کنترل فاز و یا هر مکانيسم مشابه دیگری استفاده گردد.

١٣-٣-١-١۶-٣ حفاظت در برابر اضافه ولتاژ ناشی از اثرات صاعقه

تجهیزات، دستگاه ها و سیستم های مختلف تأسیسات برقی از جمله دستگاه های الکترونیکی حساس و گران قیمت، شبکه های کامپیوتری و سیستم های فن آوری اطلاعات (IT) كه امروزه در ساختمان های بزرگ و یا خاص بصورت گسترده مورد استفاده قرار می گيرند، بايد در مقابل اضافه ولتاژ ناشى از اثرات صاعقه حفاظت گردند. اين تجهيزات حفاظتى اصطلاحاً برقگير حفاظتى ناميده میشوند كه برای محدود كردن اثرات اضافه ولتاژ ناشى از صاعقه روى تأسيسات برق از جمله شبكه توزیع نیرو، در تابلو ورودی برق اصلى پست برق ساختمان و يا ساير تابلوهاى برق مورد استفاده قرار می گیرند و دارای الزاماتی به قرار زير مى باشند:

الف) تجهيزات برقگير حفاظتى در صورت نياز، در اولين تابلو برق در نقطه ورودى ومحل تحويل نیروی برق به ساختمان (سرويس مشترک) و يا در اولين تابلوى برق فشار ضعيف (تابلوى اصلی) در سیستم توزیع نیرو در نظر گرفته می شود.

ب) اضافه ولتاژ ناشی از صاعقه به بعضی از دستگاه‌های الکترونیکی حساس و گران قیمت و يا مشابه آنها، آسیب رسانده و کار کرد آنها را مختل می نماید. تابلوهای تغذیه کنندە دستگاه هاى فوق باید علاوه بر دارا بودن سایر حفاظت های لازم دیگر، تجهیزات برقگیر حفاظتی مخصوص به خود را نيز داشته باشد (شكل شماره ١٣-٣-١-١۶-٣).

پ) تجهیزات برقگیر حفاظتی در هر تابلوی برق بايد با يک برچسب مخصوص ودائمى مشخص شده باشد.

ت) تجهيزات برقگير حفاظتى براساس سطح و يا تراز ولتاژ حفاظت، جريان تخليه الكتريكى، جریان حداکثر و یا جریان ضربه و سایر مشخصات دیگر آن ها انتخاب می گردند.

تبصره: لازم به ذكر است كه در تأسيسات برق 230/400 ولت، سطح و يا تراز ولتاژ عملكرد برقگير حفاظتى از 2/5 كيلوولت بيشتر نمى باشد.

ث) تجهيزات برقگير حفاظتى در شبكه توزيع سيستم هاى نيرو بايد در نقاط مشخص و مطابق شكل هاى شماره (١٣-٣-١-16-١:4 تا ١٣-٣-١-١۶-4:4)، نصب شوند.

توضيحات علائم شكل ١٣-٣-١-١۶-٣ به قرار زير است:

PD : وسیله حفاظتی (فیوز) برقگیر حفاظتی

SPD : برقگیر حفاظتی

 E/I: دستگاه و یا تجهيزاتی كه در مقابل اضافه ولتاژ حفاظت مى شود.

١٣-٣-١-4-16 محل قرار گیری وسیلە حفاظتی و برقگیر حفاظتی

محل قرارگیرى وسيله حفاظتى و برقگير حفاظتى در سيستم هاى نيروى TT،TN و IT در شكل هاى شماره (١٣-٣-١-16-١:4 تا ١٣-٣-١-16-4:4) نمايش داده شده است.

توضيحات علائم شكل هاى ١٣-٣-١-16-١:4 تا ١٣-٣-١-16-4:4 به قرار زير است:

تبصره 1: در دياگرام هاى شكل هاى شماره (١٣-٣-١-16-١:4 تا ١٣-٣-١-16-4:4) تجهيزاتى كه باید توسط برقگیر حفاظتی محافظت شوند بطور شماتیک بصورت یک فاز نشان داده شده اند.

تبصره ٢: محل نصب برقگير حفاظتى در دياگرام هاى شكل هاى شماره (١٣-٣-١-16-١:4 تا ١٣-٣-١-١۶-4:4) در تابلوى برق اصلى فشار ضعيف مى باشد.

تبصرہ٣: برقگیر حفاظتی بر اساس نیاز و کاربری، در سه سطح ولتاژ تولید و ساخته میشوند.

تبصره 4: تركيب برقگيرهاى حفاظتى 4a نمايش داده شده در شكل شماره ١٣-٣-١-16-٣:4 با برقگير حفاظتى، 4 حفاظت لازم در مقابل اضافه ولتاژ را در سطح دو تقسيم بندى ولتاژ (تبصره٣) انجام می دهد.

١٣-٣-١-١٧ حفاظت در مقابل يابين بودن ولتاژ

وسایل و لوازم الكتریكی كه ممكن است در اثر كاهش احتمالى ولتاژ دچار آسيب ديدگى و خسارت شوند، بايد در مقابل كاهش ولتاژ حفاظت شوند.

١٣-٣-١-١٨ حفاظت در برابر تداخل امواج الكترومغناطيسى

اگر تأسیسات برقی و اجزاء آن در معرض امواج شدید الکترومغناطیسی قرار بگیرند، باید در مقابل اثرات تداخل امواج مذكور حفاظت شوند.

تداخل بيش از حد امواج الكترومغناطيسى باعث اختلال در كاركرد تجهيزات مورد استفاده در تأسيسات برق بخصوص تجهيزات الكترونيكى شده و به قطعات الكترونيكى نيز آسيب می رساند. این پدیده ممکن است بر اثر وقوع صاعقه، قطع و وصل كلیدهاى با آمپر بالا بخصوص در تابلوهاى اصلى و نيمه اصلى، اتصال كوتاه در شبكه توزيع نيرو، راه اندازى موتورهاى با توان بالا وساير پدیده هایی که تداخل امواج و در نتيجه اضافه ولتاژ را در تأسيسات برق باعث مى شوند، بوجود آيد.

تبصره 1: وجود مسیر مشترک بیش از حد مجاز در کابل کشی و یا سیم کشی شبكه توزيع نيرو با شبكه کامپیوتر و فناورى اطلاعات (IT) و شبكه مخابرات و يا وجود هرگونه حلقه (لوپ) فلزى بزرگ در ساختمان در ظاهر شدن پدیده تداخل امواج الکترومغناطیسی مؤثر می باشد.

تبصره ٢: در طراحى تأسيسات برقى ساختمان هاى ويژه حياتى و بسيار زياد حساس، به منظور اجتناب از تداخل بيش از حد امواج الكترومغناطيسى الزامات استاندارد 61000 IEC رعايت گردد. همچنین استفاده از تمھیدات لازم جهت حفاظت سامانه‌های حساس الکتریکی و الکترونیکی در مقابل تهدیدات بمب های الكترومغناطیسی در این ساختمان ها توصیه می گردد (مبحث ٢١ مقررات ملى ساختمان).

١٣-٣-١-١٨-١ کاهش اثرات ناشی از تداخل امواج الكترومغناطيسی

برای کاهش اثرات ناشی از تداخل امواج الكترومغناطیسی تمهیدات و موارد زیر باید در نظر گرفته شوند:

الف) پيش بينى برقگير حفاظتى در تأسيسات برقى (رديف ١٣-٣-١-16-٣).

ب) تأمین فاصله مناسب بین هادی نزولی (پایینرو) سیستم صاعقه گیر با كابل‌های شبكه توزیع نيرو، كابل هاى حامل سيگنال هاى الكترونيكى و كابل هاى شبكه كامپيوتر، طبق توصيه سازندگان سیستم های صاعقه گیر

تبصره: هادی نزولی در سیستم صاعقه گیر، عبارت از هادیی است كه صاعقه گير را از طريق جعبه رسیدگی و ازمایش به الکترود اتصال زمین صاعقه گير متصل مى نمايد (شكل شماره پ ١-٢-٨-4).

پ) در ساختمان هايى كه شبكه كامپيوتر وفن آورى اطلاعات (IT) بطور كسترده مورد استفاده قرار مى گيرد، سيستم نيرو بايد از نوع TN-S بوده و استفاده از سيستم نيروى TN-C در اینگونه ساختمان ها مجاز نمی باشد.

ت) اگر تأسيسات برقى ساختمانى داراى سيستم نيروى TN-C بوده وشبكه كامپيوتر و فن آورى اطلاعات (IT) بنا بە ضرورت، بصورت گستردە در آن مورد استفاده قرار بگيرد، سيستم نيروى TN-C باید اصلاح و به نوع TN-S تبدیل گردد.

ث) الكترود اتصال زمين حفاظتى، الكترود اتصال زمين عملياتى و الكترود اتصال زمين سيستم صاعقەگير باید به يک ترمينال يا شينه اصلى اتصال زمين وصل ودر آن هم بندی گردند، استفاده از الكترودهاى اتصال زمين مجزا از هم براى هر يک از سيستم های فوق، بدون هم بندی کردن آنها مجاز نمى باشد (شكل شماره پ ١-٢-٨-٣).

ج) هادی های هم بندی برای هم ولتاژ کردن هادی اتصال زمین حفاظتی و عملیاتی هر كدام بايد بصورت مستقل و مجزا از هم به ترمينال يا شينه اصلى اتصال زمين وصل كردند تا در صورت قطع یک هادی، هادی های دیگر وصل باقی بماند.

تبصره: هادی اتصال زمین صاعقه گیر نیز از طریق هادی هم بندی مربوط به خود به ترمینال يا شینه اصلی اتصال زمین وصل می گردد (شکل شمارہ پ١-٨٢-٣).

چ) چنانچه سازند گان برای تأمين شرايط و كاركرد مناسب دستگاه ها و تجهيزات الكترونيكى، استفاده از سيستم اتصال زمين عملياتى را توصيه كرده باشند، هر يک از اين دستگاه ها و تجهیزات باید از طریق یک هادی مجزا به ترمینال سیستم اتصال زمین عملیاتی وصل گردند.

ح) در صورت استفاده از کابل های با زوج بهم تابيده و يا كابل هاى با حفاظ فلزى (شيلد) براى شبكه كامپيوتر و فن آورى اطلاعات (IT)، حفاظ فلزى كابل هاى فوق نهايتاً بايد به ترمينال سیستم اتصال زمین عملیاتی وصل گردد.

خ) کابل های شبکه توزیع نیرو (کابل کشی و یا سیم کشی نیرو) با کابل‌های سیگنال، شبکە کامپیوتر و فن آورى اطلاعات (IT) بدون حفاظ فلزى (شيلد)، در طول مسير مشترک كمتر از ٣٥ متر احتياج به جداسازى ندارند (شكل شماره ١٣-٣-١-١٨-١:١) واكر طول مسير مشترک بيش از ٣۵ متر باشد، به غير از طول مسير ١٥ متر آخر، در بقيه مسير بايد از طريق جداكننده فلزی جداسازى شوند (براى جلوگيرى از القاء و يا ايجاد لوپ هاى القائى - شكل شماره ١٣-٣-١-١٨-٢:١).

د) در آرایش و اجرای مسیرهای مشترک كابل های شبكە توزیع نيرو، كابل هاى سیگنال، شبكه كامپيوتر وفن آورى اطلاعات (IT) بايد موارد منعكس در شكل شماره ١٣-٣-١-١٨-٣:١، رعایت گردد.

ذ) در سينی ها و نردبان هاى فلزى كابل هاى شبكه كامپيوتر و فن آورى اطلاعات (IT) ضمن تأمين تداوم هدایت الكتریکی سینی‌ها و نردبان ها در كل مسير، ابتدا و انتهاى آنها نيز بايد به ترمينال یا شینه سیستم اتصال زمین وصل گردند.

ر) فاصله کابل های شبكه کامپیوتر بدون حفاظ فلزى (شيلد) از چراغ هاى فلورسنت، بخار جيوه، بخار سدیم، متال هالید (لامپ‌های تخلیه در گاز) باید حداقل 13سانتیمتر در نظر گرفته شود.

ز) در صورت استفاده از سيستم ترانكينگ به عنوان مجراى عبور مشترک كابل هاى سيستم هاى فوق الذكر، تعداد محفظه های سيستم ترانكینگ بايد بر اساس نوع و تعداد سيستم ها، كابل آنها و تعداد رشته کابل ها که در داخل محفظه ها قرار می گیرند، تعیین گردد.

ژ) در صورت استفاده از ترانكينگ غيرفلزى بايد به موضوع تداخل امواج الكترومغناطيسى و نيز نوع و ساختار کابل های شبكه کامپیوتر، تلفن و غیره توجه شدە و چنانچه طول مسير مشترک برابر و یا بیشتر از ٣۵ متر باشد، کابل‌ ها باید از نوع شیلددار و یا فویل دار با توجه به نیاز انتخاب شوند.

تبصره ١: براى اجراى انشعابات، قطعات ارتباطى، جعبه كفى و ترانكينگ بايد از توليدات استاندارد استفاده شود.

تبصرہ ٢: عموماً جهت کابل کشی پریزهای برق (نرمال، اضطراری و برق بدون وقفه)، كامپيوتر، تلفن و غيره در فضاهاى ادارى باز و غيره از سيستم ترانكينگ كفى و يا ديوارى نوع فلزى و يا غيرفلزى استفاده مى شود.

تبصره: فاصلە عمودی سینی های کابل در رک سينى‌ها از همديگر در شكل شماره ١٣-٣-١-١٨-٣:١ حداقل برابر ٣٠ سانتی متر میباشد.

١٣-٣-١-١٩ حفاظت در برابر قطع هادی نول در شبکه توزیع برق شهری

در خصوص حفاظت تأسیسات برق به هنگام قطع نول در شبکه توزیع برق شهری و نیز برای جلوگیری از برق گرفتگی و غیره باید تمهیدات لازم، پیش بینی گردد.

١٣-٣-١-٢٠ حفاظت در برابر قطع انشعاب برق اصلى

برای تأسیسات برقى مربوط به سيستم هاى اضطرارى و ايمنى در ساختمان ها و همچنين موارد دیگری که قطع برق موجب بروز خسارات در بهره برداری از آنها می گردد، بايد تمهيدات لازم، پيش بينى شود (رديف ١٣-٣-٢-4).

١٣-٣-١-٢١ حفاظت در برابر جرقه هاى شديد

در تأسیسات برقى براى حفاظت در مقابل احتمال وقوع جرقه هاى شديد كه موجب صدمات و آسیب به چشم و جسم انسان میگردد، باید تمهیدات لازم، پیش بينى شود.