مشخصات فنی عمومی و اجرایی تاسیسات برقی ساختمان : ضابطه شماره 110 جلد 1 | ۲-۸- تعاریف و اصطلاحات

در این بخش از اصطلاحات و تعاریف ذیل استفاده می شود :

۱-۲-۸- ترانسفورماتور 

power transformer 

ترانسفورماتور دستگاه ساکنی است که با القای مغناطیسی بین دو یا چند سیم پیچ ولتاژ و جریان الکتریکی متناوب را به ولتاژ و جریان الکتریکی با همان فرکانس و معمولا با مقادیر دیگر به منظور انتقال توان الکتریکی تبدیل می کند.

۲-۲-۸- ترانسفورماتور خشک 

dry-type transformer 

ترانسفورماتوری است که هسته و سیم پیچ های آن در عایق مایع قرار ندارد. 

۳-۲-۸- ترانسفورماتور روغنی 

oil-immersed type transformer 

ترانسفور ماتوری است که هسته و سیم پیچ های آن در روغن قرار دارد. 

۴-۲-۸- اتو ترانسفورماتور 

auto-transformer 

ترانسفور ماتوری که حداقل دو سیم پیچ آن در یک قسمت مشترک باشند. 

۵-۲-۸- پایانه 

terminal 

قطعه ای رسانا جهت اتصال سیم پیچ به هادی های خارجی است. 

۶-۲-۸- پایانه خط 

line terminal 

پایانه ای جهت اتصال به هادی خط شبکه است. 

۷-۲-۸- پایانه خنثی 

neutral terminal 

پایانه متصل به نقطه مشترک (نقطه خنثی یا نوترال) سیم پیچ اتصال ستاره با زیگزاگ است. 

۸-۲-۸- نقطه خنثی 

neutral point 

نقطه ای از سیستم ولتاژهای متقارن که در بار متعادل و فاقد هارمونیک دارای پتانسیل صفر است. 

۹-۲-۸- پایانه های مشابه 

corresponding terminal 

پایانه هایی از سیم پیچ های مختلف ترانسفورماتور که توسط حروف یا علائم مشابه نشانه گذاری شده اند. 

۱۰-۲-۸- سیم پیچ فشار قوی 

high-voltage winding 

سیم پیچی که دارای بیشترین ولتاژ اسمی است. 

۱۱-۲-۸- سیم پیچ فشار ضعیف 

low-voltage winding 

سیم پیچی که دارای کمترین ولتاژ اسمی است. 

۱۲-۲-۸- سیم پیچ اولیه

primary winding 

سیم پیچی که از منبع تغذیه توان اکتیو را تحویل می گیرد. 

۱۳-۲-۸- سیم پیچ ثانویه 

secondary winding 

سیم پیچی که توان اکتیو را به بار تحویل می دهد. 

یادآوری - سیم پیچ های اولیه و ثانویه ممکن است متفاوت از سیم پیچ های فشار قوی و فشار ضعیف باشند و تنها جهت بیان شارش توان اکتیو از آن ها استفاده می شود. 

۱۴-۲-۸- انشعاب (تپ) 

tapping 

در ترانسفورماتور مجهز به سیم پیچی انشعاب دار اتصال خاصی از آن سیم پیچ گویای تعداد دور موثر معینی در سیم پیچ انشعاب دار خواهد بود که نتیجه آن نسبت تبدیل معینی میان این سیم پیچ و سیم پیچ دیگری با تعداد دور ثابت است. 

یادآوری - یکی از انشعاب ها به عنوان انشعاب اصلی تعریف می شود و انشعاب های دیگر نسبت به آن با ضرایب انشعاب نسبی بیان می شوند.

۱۵-۲-۸- انشعاب اصلی (تپ اصلی) 

principal tapping 

انشعابی که مقادیر اسمی به آن نسبت داده می شوند. 

۱۶-۲-۸- ضریب انشعاب (ضریب تپ) مربوط به یک انشعاب معین 

principal tapping 

(Ud/Ur) 

ضریب انشعاب مطابق فرمول (8-1) تعریف می شود که به صورت درصد 100x(Ud/Ur) نیز بیان می شود که در این عبارت :

Ur : ولتاژ اسمی سیم پیچ است. 

Ud :  ولتاژ بیباری پایانه های سیم پیچ در انشعاب مربوطه با فرض اعمال ولتاژ اسمی به سیم پیچ بدون انشعاب است. 

۱۷-۲-۸- انشعاب مثبت (تپ مثبت) 

plus tapping 

انشعابی با ضریب انشعاب بزرگتر از یک است. 

۱۸-۲-۸- انشعاب منفی (تپ منفی) 

minus tapping 

انشعابی با ضریب انشعاب کوچکتر از یک است. 

۱۹-۲-۸- گام انشعاب (گام هر تپ) 

tapping step 

اختلاف میان ضرایب انشعاب دو انشعاب مجاور برحسب درصد است. 

۲۰-۲-۸- گستره ی انشعاب (گستره تپ) 

tapping range 

گستره ی تغییرات ضریب انشعاب در مقایسه با عدد ۱۰۰ برحسب درصد است. 

یادآوری - اگر ضریب انشعاب گستره ای از 100+a تا 100-b داشته باشد، گستره ی انشعاب به شکل a%+ تا b%- نمایش داده می شود. در مواردی که a=b باشد آن را به شکل a%± نمایش می دهیم. 

۲۱-۲-۸- نسبت تبدیل انشعاب (در یک زوج سیم پیچی) 

tapping voltage ratio 

برابر است با نسبت ولتاژ اسمی :

   • ضرب در ضریب انشعاب سیم پیچ انشعاب دار، چنانچه سیم پیچ فشار قوی باشد. 

   • تقسیم بر ضریب انشعاب سیم پیچ انشعاب دار، چنانچه سیم پیچ فشار ضعیف باشد. 

۲۲-۲-۸- کلید تنظیم ولتاژ (تپ چنجر) تحت بار 

on-load tap changer (OLTC) 

افزاری جهت تعویض اتصالات انشعاب سیم پیچی در شرایط تغذیه شده با بارداری ترانسفورماتور است. 

۲۳-۲-۸- کلید تنظیم ولتاژ (تپ چنجر) در حالت قطع ولتاژ 

de-energized tap-changer (DETC) 

off-circuit tap-changer (OCTC) 

افزاری جهت تعویض اتصالات انشعاب سیم پیچی است که جهت کار نیازمند قطع تغذیه (قطع اتصال از شبکه) است. 

۲۴-۲-۸- مقادیر اسمی 

rating 

به مقادیر عددی کمیت های تعریف کننده ی کارکرد ترانسفورماتور در شرایط مشخص شده که مورد ضمانت سازنده بوده و آزمون ها مبتنی بر آن ها هستند، اطلاق می شود. 

۲۵-۲-۸- ولتاژ اسمی سیم پیچ Ur

rated voltage of a winding (Ur) 

ولتاژ اسمی تعیین شده ی اعمالی یا تولید شده بین پایانه های سیم پیچ در انشعاب اصلی در شرایط بی باری. در سیم پیچ سه فاز این عدد برابر ولتاژ بین پایانه های خط است. 

یادآوری - در شرایط بی بازی با اعمال ولتاژ اسمی به یکی از سیم پیچ ها در همه ی سیم پیچ ها همزمان ولتاژ اسمی تولید خواهد شد. 

۲۶-۲-۸ - بیشینه ولتاژ تجهیز قابل اعمال به سیم پیچ ترانسفورماتور Um 

highest voltage for equipment applicable to a transformer winding (Um) 

بیشینه مقدار ولتاژ موثر خطی سیستم سه فاز که عایق بندی سیم پیچ های ترانسفورماتور برای آن مقدار طراحی می شود. 

۲۷-۲-۸- نسبت تبدیل اسمی 

rated voltage ratio 

نسبت ولتاژ اسمی یک سیم پیچ به ولتاژ اسمی سیم پیج دیگری با ولتاژ اسمی کم تر یا برابر است. 

۲۸-۲-۸ فرکانس اسمی fr 

rated frequency (fr) 

فرکانسی که ترانسفورماتور برای کار در آن طراحی شده است. 

۲۹-۲-۸- توان اسمی Sr

rated power (Sr) 

مقدار قراردادی توان ظاهری سیم پیچ که به همراه ولتاژ اسمی سیم پیچ جریان اسمی را تعیین خواهد کرد. 

یادآوری - هر دو سیم پیچ ترانسفورماتور دوسیم بیچه دارای توان اسمی یکسانی هستند که بنا به تعریف توان اسمی کل ترانسفورماتور نیز خواهد بود. 

۳۰-۲-۸- جریان اسمی Ir 

rated current (Ir) 

جریانی عبوری از پایانه ی خط سیم پیچ که از توان اسمی Sr و ولتاژ اسمی Ur سیم پیچ تا حاصل می شود. 

یادآوری - در سیم پیچ سه فاز جریان اسمی از فرمول (۲۸) بدست می آید. 

۳۱-۲-۸- تلفات بی باری 

no-load loss 

توان حقیقی جذب شده توسط ترانسفورماتور در شرایط اعمال ولتاژ اسمی با فرکانس اسمی به پایانه های یکی از  سیم پیچ ها است. در این حالت سیم پیچ دیگر مدار باز است. 

۳۲-۲-۸- جریان بی باری 

no-load current

مقدار موثر جریان عبوری از پایانه ی خط سیم پیچ با فرض اعمال ولتاژ اسمی با فرکانس اسمی به آن سیم پیچ است. در این حالت سیم پیچ دیگر مدار باز است. 

یادآوری 1- در ترانسفورماتور سه فاز جریان بیباری به شکل میانگین عددی جریان های سه خط تعریف می شود. 

یادآوری 2- جریان بی باری سیم پیچ اغلب بر حسب درصدی از جریان اسمی آن سیم پیچ بیان می شود. 

33-2-8- تلفات بار 

load loss 

توان اکتیو جذب شده توسط یک زوج سیم پیچ در فرکانس اسمی و دمای مرجع در شرایط عبور جریان اسمی از پایانه های خط یکی از سیم پیچ ها و اتصال کوتاه پایانه های سیم پیچ دیگر است. 

یادآوری - دمای مرجع برای ترانسفورماتورهای روغنی در بند 11-1 استاندارد ملی ایران به شماره ۱-۲۶۲۰ و برای ترانسفورماتورهای خشک در بند ۱۷ استاندارد ملی ایران به شماره ۱۱-۲۶۲۰ ذکر شده است. 

34-2-8- تلفات كل 

total losses 

برابر مجموع تلفات بی باری و تلفات بار است. 

۳۵-۲-۸- مقاومت ظاهری (امپدانس) اتصال کوتاه z 

short-circuit impedance 

مقدار مقاومت ظاهری سری معادل Z=R+jX در فرکانس اسمی و دمای مرجع با واحد اهم، بین پایانه های یکی از دو سیم پیچ است. در این حالت پایانه های سیم پیچ دیگر اتصال کوتاه هستند. 

یادآوری 1- در ترانسفورماتور با سیم پیچی انشعاب دار مقاومت ظاهری اتصال کوتاه به انشعاب خاص ارجاع داده می شود. چنانچه قید خاصی نباشد انشعاب اصلی انتخاب خواهد شد. 

یادآوری 2- این کمیت می تواند به شکل نسبی و بدون بعد به صورت کسری از مقاومت ظاهری مبنای همان سیم پیچی Zref بیان شود. برحسب درصد داریم :

(3-8)            z=100xZ/Zref

که در این رابطه :

Zref : برابر U²/Sr است. 

U : ولتاژ اسمی سیم پیچی که Z و Zref به آن تعلق دارند. 

Sr : مقدار مرجع توان اسمی است. 

این مقدار نسبی برابر با نسبت ولتاژ اعمالی اندازه گیری اتصال کوتاه که منجر به جریان اسمی مربوطه خواهد شد به ولتاژ  اسمی است. این ولتاژ اعمالی، ولتاژ اتصال کوتاه زوج سیم پیچی نامیده شده و عموما برحسب درصد بیان می شود. 

۳۶-۲-۸- افزایش دما 

temperature rise 

اختلاف دمای قسمت تحت بررسی و دمای عامل خنک کننده ی خارجی است. 

۳۷-۲-۸- اتصال ستاره Y 

star connection 

اتصالی که در آن سیم پیچ های فازی ترانسفورماتور سه فاز به نقطه مشترک نقطه خنثی وصل شده و انتهای دیگر آن ها به پایانه خط مربوط متصل می شود. 

۳-۲-۸- اتصال مثلث D 

delta connection 

اتصالی که در آن سیم پیچ های فازی ترانسفورماتور سه فاز در اتصال سری با یکدیگر یک مدار بسته را تشکیل می دهند. 

۳۹-۲-۸- اتصال زیگزاگ Z

zigzag connection 

اتصال متشکل از دو دسته سیم پیچی است که دسته ی اول اتصال ستاره داشته و دسته ی دوم در اتصال سری میان  دسته ی اول و پایانه های خط قرار می گیرد. نحوه چینش این دو دسته به گونه ایست که هر فازی از دسته ی دوم بر ساقی متفاوت از ساق دسته ی اول متصل به آن، پیچیده می شود. 

۴۰-۲-۸- جابجایی فاز 

phase displacement 

اختلاف زاویه بین فازورهای ولتاژ بین نقطه خنثی و پایانه های مشابه دو سیم پیچ است. در این حالت به پایانه های فشار قوى، ولتاژی با توالی مثبت اعمال می شود که فازهای آن به ترتیب حروف الفا با اعداد بر حسب آنکه با حروف یا اعداد مشخص شده باشند پشت سر هم قرار میگیرند چرخش فازورها عکس جهت حرکت عقربه های ساعت فرض می شود. 

یادآوری - با فرض فازور سیم پیچی فشارقوی به عنوان فازور مبنا جابجایی هر سیم پیج دیگری بر حسب شماره های ساعت بیان خواهد شد. یعنی با فرض انطباق فازور سیم پیچ فشارقوی بر ساعت ۱۲ شماره ی ساعتی که فازور سیم پیچ به آن  اشاره می کند (افزایش شماره ی ساعت معادل افزایش پس فازی خواهد بود). 

۴۱-۲-۸- نشانه اتصال گروه برداری 

علامتی قراردادی جهت نمایش اتصال سیم پیچ های فشار قوی و فشار ضعیف و جابجایی فازی آن ها نسبت به یکدیگر، که به شکل ترکیبی از حروف و شماره ی ساعت نمایش داده می شود. 

دو گروه برداری معمول در ترانسفورماتورهای توزیع در شکل (8-1) نشان داده شده است. 

۴۲-۲-۸- آزمون تک به تک (جاری) 

routine test 

آزمونی کارخانه ای که روی همه ترانسفورماتورها اجرا می شود.

۴۳-۲-۸- آزمون نوعی 

type test 

آزمون اجرا شده روی ترانسفورماتور نمونه جهت بررسی مطابقت این ترانسفورماتورها با الزامات مشخصی که توسط آزمونهای تک به تک قابل بررسی نیست ترانسفورماتوری نمونه ی دیگران نامیده میشود که در کارخانه ای مشابه با نقشه های فنی مشابه و به کمک روش فنی و مواد مصرفی مشابه ساخته شود. 

44-2-8- آزمون ویژه

special test 

آزمون متفاوت از آزمون تک به تک و نوعی که بر اساس توافق سازنده و خریدار اجرا می شود. 

۴۵-۲-۸- دمای لحظه ای عامل خنک کننده (هوا) 

temperature of cooling medium at any time 

بیشنیه دمای ثبت شده ی هوا در طول سالیان متمادی است. 

-۴۶-۲-۸- دمای متوسط ماهانه 

monthly average temperature 

نصف مجموع مقدار متوسط بیشینه روزانه و مقدار متوسط کمینه ی روزانه در طول ماه معینی از سال در طول سالیان متمادی است. 

۴۷-۲-۸- دمای متوسط سالانه 

yearly average temperature 

برابر یک دوازدهم مجموع دماهای متوسط ماهانه است. 

۴۸-۲-۸- ترانسفورماتور نوع خشک کاملاً محصور 

totally enclosed dry-type transformer 

ترانسفور ماتوری که داخل محفظه بدون فشار با گردش هوای داخلی خنک می شود. 

۴۹-۲-۸ ترانسفورماتور نوع خشک محصور 

enclosed dry-type transformer 

ترانسفورماتوری که داخل محفظه دارای تهویه با گردش هوای داخلی خنک می شود. 

۵۰-۲-۸ ترانسفورماتور نوع خشک نامحصور 

non-enclosed dry-type transformer 

ترانسفورماتور بدون محفظه محافظ که با تهویه هوا به صورت طبیعی یا اجباری خنک می شود. 

۵۱-۲-۸- ترانسفورماتور روغنی با منبع انبساط 

oil-immersed transformer with conservator 

ترانسفورماتور روغنی که ارتباط آزادی بین هوای محیط و منبع انبساط آن وجود دارد. در محل اتصال با هوای آزاد از یک رطوبت گیر استفاده می شود. 

52-2-8- ترانسفورماتور روغنی هرمتیک 

hermetically sealed transformer 

ترانسفورماتور روغنی که دارای سیستم بسته بوده و روغن آن با هوای آزاد اکسیژن و رطوبت موجود در هوا هیچ گونه  ارتباطی ندارد. این ترانسفورماتورها خود به دو نوع تقسیم می شوند. 

۱-۵۲-۲-۸- ترانسفورماتور هرمتیک کنگره ای 

hermetically sealed transformer fully filled with oil 

ترانسفورماتور هرمتیک که در آن انبساط روغن توسط جابجایی ارتجاعی مخزن کنگره ای (موج دار) جبران می شود.

۲-۵۲-۲-۸- ترانسفورماتور هرمتیک با بالشتک گازی 

hermetically sealed transformer with gas cushion 

ترانسفورماتور هرمتیک که در آن حجمی از گاز برسطح روغن در مخزنی صلب انبساط روغن را در فشارهای متفاوت تنظیم می کند. 

۵۳-۲-۸- ترانسفورماتور توزیع کم تلفات روغنی 

low loss distribution transformer 

ترانسفورماتور روغنی با منبع انبساط و هرمتیک که بر اساس مشخصات فنی ذکر شده در استاندارد ملی ایران به شماره ۱۳۳۶۸ تولید شده اند. 

۵۴-۲-۸- ترانسفورماتور توزیع کم تلفات روغنی رده 'AB 

low loss distribution transformer (AB') 

ترانسفورماتور روغنی با منبع انبساط و هرمتیک که بر اساس مشخصات فنی ذکر شده در استاندارد ملی ایران به شماره ۱۳۳۶۸ تلفات بار آن در گروه A و تلفات بی باری و سطح صدای آن در گروه B' قرار داشته باشد.