مشخصات فنی عمومی و اجرایی تاسیسات برقی ساختمان : ضابطه شماره 110 جلد 1 | ۴-۴- کلیدهای برق

کلیدهایی که در این فصل مورد بررسی قرار می گیرند برای کنترل بارهای الکتریکی با شرایط زیر است : 

     • مدار مربوط به بار لامپ رشته ای تنگستن 

     • مدار مربوط به بار لامپ با بالاست خارجی مانند لامپ LED و انواع لامپ فلورسنت 

     • مدار مربوط به بار لامپ با بالاست سرخود 

     • مدار مربوط به بار مقاومتی (اهمی) با ضریب قدرت حداقل ۰/۹۵ 

     • مدار تک فاز برای بار موتوری با جریان اسمی تا حداکثر ۳ آمپر و ضریب قدرت حداقل ۰/۶ 

همچنین مطالب بیان شده در این فصل شامل کلیدهای با عملکرد زیر است : 

     • کلیدهای مجهز به چراغ نشان گر 

     • کلیدهای الکترو مغناطیسی کنترل از راه دور 

     • کلیدهای مجهز به وسیله تاخیر زمانی 

     • ترکیب های کلید و سایر کارکردها (به جز کلیدهای ترکیبی فیوزدار)

     • کلیدهای الکترونیکی 

     • کلیدهای دارای تجهیزات برای نگه داشتن و خروج کابل های قابل انعطاف 

     • کلیدهای جداساز 

     • کلیدها و لوازم مربوط برای استفاده در سامانه های الکترونیکی ساختمان و خانه 

یادآوری - کلیدهای مطابق با الزامات این فصل فقط برای تعبیه در تجهیزات و در مکان هایی مناسب است که حداکثر دمای محیط آنها به ندرت از ۳۵ درجه سلسیوس بیشتر می شود. 

۱-۴-۴- طبقه بندی 

در این بخش طبقه بندی انواع کلیدهای برق بر اساس ساختار آن معرفی شده است. 

۱-۱-۴-۴- منبع نیرو 

کلیدهای برق بر حسب نوع منبع نیرو به کلیدهای مورد مصرف در برق متناوب (a.c) برق مستقیم (.d.c) و هر دو نوع متناوب و مستقیم تقسیم می شود. 

۲-۱-۴-۴- نوع اتصال 

کلیدهای برق بر حسب نوع اتصال به انواع زیر تقسیم بندی می شود : 

     • کلیدهای تکیل 

     • کلیدهای دوپل 

     • کلیدهای سه پل 

     • کلیدهای سه پل با پل خدا کننده خنثی 

     • کلیدهای تبدیل (دوراهه) 

     • کلیدهای دو مداره با یک ورودی مشترک 

     • کلیدهای تبدیل (دوراهه) با یک حالت خاموش 

     • کلیدهای تبدیل دوپل (دوراهه دوپل) 
     • کلیدهای صلیبی یا کلید میان راهی (معکوس کننده دوراهه دوپل) 

۳-۱-۴-۴- نوع عملگر

کلیدهای برق بر اساس روش کاراندازی به انواع زیر تقسیم بندی می شود : 

     • گردان 

     • غلتکی 

     • الاکلنگی 

     • دکمه فشاری 

     • بنددار 

۴-۱-۴-۴- فاصله کنتاکت ها 

کلیدهای برق بر اساس فاصله کنتاکت ها در حالت قطع به انواع زیر تقسیم بندی می شود : 

     • کلیدهای دارای ساختمان با فاصله معمولی بین کنتاکت ها در حالت قطع 

     • کلیدهای دارای ساختمان با فاصله کم بین کنتاکت ها در حالت قطع 

     • کلیدهای دارای ساختمان با فاصله خیلی کم بین کنتاکت ها در حالت قطع 

     • کلیدهای دارای ساختمان بدون فاصله بین کنتاکت ها در حالت قطع (وسایل قطع و وصل نیمه هادی) 

۵-۱-۴-۴- درجه حفاظتی 

کلیدهای برق بر حسب درجه حفاظت در برابر دسترسی به قسمت های خطرناک و در برابر اثرات زبان اور ناشی از نفوذ  اجسام خارجی و آب مطابق با استاندارد ملی ایران به شماره ۲۸۶۸ تقسیم بندی می شود و میتواند شامل انواع زیر باشد : 

     • کلیدهای بدون حفاظت معمولی 

     • کلیدهای محافظت شده در برابر چکیدن قطرات آب 

     • کلیدهای محافظت شده در برابر پاشیده شدن آب 

     • کلیدهای غیر قابل نفوذ در برابر آب 

     • کلیدهای حفاظت شده در برابر دسترسی انگشتان دست به قسمت های خطرناک و اثرات زبان اور ورود اجزای اجسام جامد خارجی با قطر ۱۲/۵ میلی متر و بیشتر به درون آن (IP2X) 

     • کلیدهای حفاظت شده در برابر دسترسی با سیم به قسمت های خطرناک و اثرات زیان آور ورود اجزای اجسام جامد خارجی به قطر ۱ میلی متر و بیشتر به درون آن (IP4X) 

     • کلیدهای حفاظت شده در برابر دسترسی با سیم به قسمت های خطرناک و همچنین حفاظت شده در برابر گرد و غبار (IP5X) 

۶-۱-۴-۴- روش نصب  

کلیدهای برق بر حسب روش نصب به انواع زیر تقسیم بندی می شود : 

     • توکار 

     • روکار 

     • نیمه توکار 

     • تابلویی 

     • تزیینی 

همچنین کلیدهای برق بر حسب روش نصب ناشی از طراحی کلید به انواع زیر تقسیم بندی می شود : 

     • کلیدهایی که پوشش یا صفحه آنها می تواند بدون جابجایی هادی ها برداشته شود. (نوع A) 

     • کلیدهایی که پوشش یا صفحه پوشش آنها نمی تواند بدون جابجایی هادی ها برداشته شود. (نوع B) 

۷-۱-۴-۴- نوع ترمینال 

کلیدهای برق متناسب با نوع ترمینال به صورت زیر تقسیم بندی می شود : 

     • کلید با ترمینال های پیچی 

     • کلید با ترمینال های بدون پیچ 

همچنین بر حسب مناسب بودن برای پذیرش هادیها به دو نوع زیر تقسیم می شود : 

     • کلید با ترمینال هایی فقط برای هادی های غیر قابل انعطاف 

     • کلید با ترمینال هایی برای هادی های غیر قابل انعطاف و قابل انعطاف  

۲-۴-۴- موارد کاربرد 

در این بخش متداول ترین موارد کاربرد انواع کلیدهای برق معرفی شده است. 

۱-۲-۴-۴ کلید تک پل، یک راه و یک خانه 

این نوع کلید برای قطع و وصل سیم فاز در چراغ های روشنایی و مصارف مشابه به کار می رود. 

۲-۲-۴-۴- کلید تک پل، یک راه و دو خانه 

این نوع کلید برای قطع و وصل دو مدار به کار می رود. 

۳-۲-۴-۴- کلید دوپل 

این نوع کلید برای قطع و وصل هم زمان دوفار با یک فاز و یک خنثی استفاده می شود. 

۴-۲-۴-۴- کلید سه پل 

این نوع کلید برای قطع و وصل هم زمان سه فاز از یک نقطه به کار می رود. این کلیدها برای قطع و وصل موتورهای الکتریکی سه فاز نیز کاربرد دارد. 

۵-۲-۴-۴- کلید تبدیل (دوراهه) 

این نوع کلید در واقع مدار را تبدیل یا عوض می کند و برای قطع و وصل چراغ از دو نقطه مختلف به کار می رود. این کلیدها برای تغییر منبع تغذیه یک مدار نیز قابل استفاده است. 

۶-۲-۴-۴- کلید تبدیل دوپل 

این نوع کلید دو مدار را تبدیل یا عوض می کند و برای قطع و وصل دوفار یا فاز و خنثی و یا برق ایزوله از دو نقطه مختلف مورد استفاده قرار می گیرد. 

۷-۲-۴-۴- کلید صلیبی 

کلید صلیبی به همراه دو کلید تبدیل برای کنترل مدار چراغ ها از سه نقطه و یا بیشتر به کار برده می شود و نحوه قطع و وصل به صورت تغییر مدار ضربدری یا موازی است. 

۸-۲-۴-۴- کلید بنددار 

از آنجا که قطع و وصل این نوع کلید توسط یک ریسمان بلند امکان پذیر است، برای استفاده در محیط هایی که می بایست دسترسی به قسمت های برق دار کلید محدود باشد مناسب خواهد بود. از این نوع کلید برای قطع و وصل مدار روشنایی یا هواکش داخل حمام یا محیط های مشابه و با رعایت قوانین و مقررات مربوطه می توان استفاده نمود. مقدار نیروی لازم برای تغییر حالت کلید از وصل به قطع و برعکس نباید بیش از ۴۵ نیوتن در حالت کشش عمودی و ۶۵ نیوتن در حالت کشش با زاویه حدود ۴۵ درجه باشد. 

۹-۲-۴-۴- کلیدهای ضد انفجار 

این نوع کلیدها در محیط های مستعد خطر انفجار یا اشتغال مورد استفاده قرار می گیرد. کلیدهای ضد انفجار مجهز به محفظه ای است که در برابر انفجار گاز یا بخار مشخص در درون آن مقاوم بوده و از سرایت جرقه برق یا انفجار گازهای درون محفظه به محیط خارج جلوگیری می کند. میزان دمای خارجی محفظه نیز به گونه ای است که موجب اشتعال و انفجار گازهای موجود در اطراف آن نمی شود. کلید ضد اشتعال غبار مجهز به پوششی است که مانع ورود گرد و غبار قابل اشتغال به درون محفظه می شود و در صورتی که مطابق مقررات مربوطه مورد استفاده قرار گیرد قوس الکتریکی جرفه یا حرارت تولید یا آزاد شده در داخل پوشش موجب اشتعال رسوبات خارجی روی محفظه یا غبارهای معلق در هوای اطراف آن نمی شود. 

۳-۴-۴- انتخاب نوع ظرفیت بار و روش سیم کشی کلیدها 

در این بخش مشخصات فنی و الزامات عمومی برای انتخاب کلید و روش سیم کشی آن معرفی شده است. 

۱-۳-۴-۴- نوع کلید 

کلیدهای روشنایی باید بر اساس موارد استفاده نوع منبع نیرو شرایط محل نصب ولتاژ کاری و محاسبه مقدار جریانی که از آن عبور می کند از انواع توکار یا روکار، یک پل (یک خانه یا دوخانه) دوپل، سه پل، تبدیل، صلیبی و در صورت لزوم از انواع حفاظت شده در برابر اثر زیان آور رطوبت و ورود آب به داخل آن، یا حفاظت شده در برابر جرقه و انفجار انتخاب شود. این نوع کلیدها در سیستم برق تک فاز ۲۳۰ ولت باید حداقل ۲۵۰ ولت و ۱۰ آمپر باشد. 

۲-۳-۴-۴- کلاس بهره برداری و ظرفیت بار 

جریان اسمی کلیدها باید با توجه به کلاس بهره برداری آن مطابق با استاندارد مربوطه و نوع باری که قطع و وصل می شود برابر یا بزرگتر از مقادیر زیر باشد مگر در مواردی که در استاندارد ساخت کلید به گونه دیگری مشخص شده باشد : 

     • برای بارهای مقاومتی با ضریب قدرت واحد کلید با کلاس بهره برداری 20-AC مطابق با استاندارد ملی ایران به شماره ۳-۴۸۳۵ و معادل جریان نامی بار 

     • برای بارهای موتوری کلید با کلاس بهره برداری 23-AC مطابق با استاندارد ملی ایران به شماره ۳-۴۸۳۵ و معادل جریان نامی موتور 

     • برای قطع و وصل بارهای موتوری در صورتی که کلید با کاربری عمومی در مصارف با جریان متناوب طراحی و ۱٫۱۵ برابر جریان نامی موتور باشد. 

     • برای قطع و وصل بارهای خازنی در صورتی که کلید با کاربری عمومی در مصارف با جریان متناوب طراحی و ساخته شده باشد جریان نامی کلید باید ۱٫۳۵ برابر جریان نامی خازن باشد. 

۳-۳-۴-۴- نوع اتصال و دیاگرام تک خطی 

متداول ترین انواع کلیدهای برق مورد استفاده در تاسیسات الکتریکی ساختمان ها شامل اتصالات ممکن، روش اتصال الکتریکی و دیاگرام تک خطی در جدول (4-1) معرفی شده است. 

۴-۴-۴- نشانه گذاری کلیدها 

کلیدها می بایست دارای نشانه گذاری های زیر باشد : 

     • جریان اسمی بر حسب آمپر 

     • ولتاژ اسمی بر حسب ولت 

     • نماد مربوط به ماهیت تغذیه 

     • نام سازنده یا نشان تجاری ثبت شده

     • کد مرجع که ممکن است شماره کاتالوگ باشد

     • نماد m برای کلیدهای با فاصله جدایی کم بین کنتاکت ها (در صورت کاربرد). 

     • نماد μ برای کلیدهای با فاصله جدایی خیلی کم بین کنتاکت ها (در صورت کاربرد) 

     • نماد ε نه برای کلیدهای بدون فاصله جدایی بین کنتاکت ها مانند وسیله قطع و وصل نیمه هادی (در صورت کاربرد). 

     • اولین رقم مشخصه برای درجه حفاظت در برابر دسترسی به قسمت های خطرساز و در برابر اثرات زبان اور ناشی از نفوذ اجسام خارجی جامد اگر بزرگتر از ۴ اعلام شده باشد. در این صورت دومین رقم مشخصه نیز باید نشانه گذاری شود. 

     • دومین رقم مشخصه برای درجه حفاظت در برابر نفوذ زیان آور آب اگر بزرگتر از ۲ اعلام شده باشد. در این صورت اولین رقم مشخصه نیز باید نشانه گذاری شده باشد. 

     • طولی از عایق که باید قبل از جازدن هادی در ترمینال بدون پیچ برداشته شود. 

     • نماد r برای کلیدهایی که فقط مناسب پذیرش هادی های غیر قابل انعطاف است. 

     • ترمینال هایی که برای اتصال به هادی های فاز است توسط حرف L و در صورتی که بیشتر از یک ترمینال فاز وجود داشته باشد با حروف L3,L2,L1 مشخص شود. 

     • ترمینال هایی که صرفا برای اتصال هادی خنثی است باید با حرف N نشان داده شود. 

     • ترمینال زمین برای اتصال هادی حفاظتی باید با نماد زیر نشان داده شود.